Tinh dầu gừng được chưng cất từ củ gừng Zingiber officinale. Thành phần chính là zingiberene cùng các sesquiterpene khác, cho mùi cay ấm, hơi chanh. Theo y học cổ truyền, gừng là vị thuốc giải cảm, chống nôn. Tinh dầu gừng được dùng xoa bóp làm ấm, xông và làm hương liệu. Nguyên liệu từ các vùng gừng núi cao như Kỳ Sơn (Nghệ An), Si Ma Cai (Lào Cai).
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Zingiber officinale Roscoe
- Tên thương mại
- Ginger oil
- Bộ phận chiết
- Củ (thân rễ) tươi hoặc khô
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Vàng nhạt đến vàng hổ phách; mùi gừng cay ấm
- Thành phần chính
- Zingiberene 20–40%; ar-curcumene, β-sesquiphellandrene, β-bisabolene
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu gừng là gì?
Tinh dầu gừng là phần thơm bay hơi trong củ gừng, thu được bằng cách thái hoặc nghiền củ rồi chưng cất hơi nước. Dầu có màu vàng nhạt đến hổ phách, mùi gừng ấm, hơi ngọt, có chút mùi chanh khi cất từ gừng tươi.
Điều nhiều người bất ngờ: tinh dầu gừng thơm mùi gừng nhưng không cay nóng như củ gừng. Vị cay đến từ gingerol và shogaol, những chất khó bay hơi nên hầu như không theo hơi nước khi chưng cất.
Muốn giữ vị cay, người ta làm nhựa dầu gừng (oleoresin) bằng dung môi, là một sản phẩm khác.
Cây gừng trông thế nào, trồng ở đâu?
Gừng là cây thân thảo cao 0,6–1 m, lá hẹp dài mọc so le. Thân rễ (củ) phân nhánh, vỏ vàng nhạt, ruột vàng. Gừng ưa đất tơi xốp, thoát nước, nhiều mùn; trồng được trên đất đồi và đất bãi.
Ở Si Ma Cai (Lào Cai), gừng trồng bằng mầm củ vào khoảng tháng Giêng, tháng Hai âm lịch. Sau 7–8 tháng, bà con thu từ cuối tháng 9 âm lịch đến hết năm. Các vùng khác lệch vài tuần tuỳ độ cao và thời tiết.
Gừng được trồng ở hầu khắp các tỉnh. Gừng Kỳ Sơn (Nghệ An) có chỉ dẫn địa lý từ năm 2019, trồng ở độ cao trên 700 m. Các vùng khác gồm Si Ma Cai (Lào Cai, khoảng 155 ha năm 2024), Hướng Hóa (Quảng Trị) và Tịnh Ấn (Quảng Ngãi).
Gừng trong đời sống người Việt
Gừng có mặt trong hầu hết căn bếp Việt: nấu canh cá, kho thịt, pha trà gừng, làm mứt gừng ngày Tết. Khi cảm lạnh, nhiều gia đình nấu cháo hành gừng, ngâm chân nước gừng, đánh gió bằng gừng giã với rượu.
Tinh dầu gừng giúp đưa mùi ấm của gừng vào sản phẩm xoa bóp, mỹ phẩm mà không cần giã củ tươi mỗi lần.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Gừng tươi (sinh khương) vị cay, tính ấm. Y học cổ truyền dùng gừng để:
- chữa cảm lạnh, ớn lạnh, giúp ra mồ hôi;
- chữa nôn mửa, buồn nôn, đau bụng do lạnh, ăn không tiêu;
- dùng ngoài xoa bóp khi đau nhức, nhiễm lạnh.
Theo nghiên cứu
- Buồn nôn: gừng được nghiên cứu nhiều về tác dụng giảm buồn nôn. Với tinh dầu gừng dạng hít, kết quả các thử nghiệm còn chưa thống nhất.
- Làm ấm, giảm đau mỏi: xoa bóp với dầu gừng pha loãng tạo cảm giác ấm, giúp giảm đau mỏi cơ khớp ở một số nghiên cứu nhỏ.
- Kháng khuẩn, chống oxy hóa: tinh dầu gừng có hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa trong thí nghiệm.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Zingiberene và gingerol: hai “gương mặt” của gừng
Gừng có hai nhóm chất quan trọng. Nhóm thứ nhất là tinh dầu, đứng đầu là zingiberene, tạo mùi thơm ấm khi đập dập củ gừng. Nhóm thứ hai là gingerol và shogaol, tạo vị cay nóng khi ăn.
Tinh dầu gừng gần như chỉ chứa nhóm thứ nhất.
Khi gừng được phơi hoặc sấy khô, một phần gingerol chuyển thành shogaol cay hơn. Tinh dầu cũng thay đổi: ít nốt chanh tươi, nhiều nốt ấm, gỗ hơn. Vì vậy người mua thường chọn dầu gừng tươi cho đồ uống, mỹ phẩm; dầu gừng khô cho dầu xoa, nến.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Thực phẩm, đồ uống | Hương gừng cho nước giải khát, bánh kẹo, gia vị |
| Dược, dầu xoa | Dầu xoa bóp làm ấm, cao dán |
| Mỹ phẩm | Dầu massage, dầu gội, sữa tắm |
| Nước hoa | Nốt giữa cay ấm |
Mùi hương và cách phối
Gừng có mùi ấm, cay nhẹ, hơi đất; dầu gừng tươi có thêm nốt chanh tươi.
- Phối với cam, chanh cho mùi tươi ấm, dễ chịu.
- Phối với quế, hồi cho nến, xông phòng mùa đông; dầu xoa thì phối với hồi, không dùng quế.
- Phối với sả Java, bạc hà cho dầu massage chân sau ngày dài.
Cách dùng tại nhà
- Xoa bóp vai gáy, chân tay khi nhiễm lạnh: pha 2 giọt với 10 ml dầu nền.
- Ngâm chân: 2–3 giọt hòa với một thìa muối rồi cho vào chậu nước ấm.
- Hít khi đi xe (người lớn): nhỏ 1 giọt lên khăn giấy, đưa lại gần mũi.
- Xông phòng ngày lạnh: 2–3 giọt, phối với cam.
Tự làm dầu xoa ấm cho người lớn
Trộn 30 ml dầu dừa hoặc dầu hạnh nhân với 4 giọt gừng, 1 giọt hồi, 2 giọt bạc hà. Lắc đều, đựng chai thủy tinh tối màu. Dùng xoa vai gáy, lưng, bắp chân sau khi đi mưa, làm việc ngoài trời lạnh.
Không thay hồi bằng tinh dầu quế: dầu quế rất dễ gây bỏng rát da dù đã pha loãng. Thử một ít ở cổ tay trước; không xoa lên vùng da trầy xước. Công thức này dành cho người lớn, không dùng cho trẻ em và phụ nữ mang thai.
Dùng an toàn
- Luôn pha loãng trước khi dùng trên da (khoảng 1–2%, tức 2–4 giọt trong 10 ml dầu nền), thử trước ở cổ tay.
- Dầu gừng để lâu, bị oxy hóa dễ gây kích ứng hơn; dầu đã đổi mùi thì không bôi lên da.
- Không uống; tránh mắt. Nếu lỡ nuốt phải, không tự gây nôn, đến cơ sở y tế và mang theo chai dầu.
- Phụ nữ mang thai hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng; không dùng cho trẻ nhỏ.
- Xông trong phòng thoáng; để chó, mèo ra khỏi phòng và không bôi lên lông vật nuôi.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu vàng nhạt đến hổ phách, trong; mùi gừng rõ, ấm, không khét.
- Dầu từ gừng tươi mùi tươi, chanh hơn; từ gừng khô mùi ấm, đậm hơn — cả hai đều là dầu gừng thật.
- Đậy kín, để nơi mát, hạn chế mở nắp nhiều lần; nên dùng trong khoảng 2 năm.
Tinh dầu gừng, nhựa dầu gừng và tinh dầu gừng gió
| Tiêu chí | Tinh dầu gừng | Nhựa dầu gừng (oleoresin) | Tinh dầu gừng gió |
|---|---|---|---|
| Cách làm | Chưng cất hơi nước | Chiết bằng dung môi | Chưng cất hơi nước |
| Vị cay | Không | Có (gingerol) | Không |
| Thành phần chính | Zingiberene | Gingerol + tinh dầu | Zerumbone |
| Dùng nhiều cho | Mỹ phẩm, xoa bóp, hương liệu | Thực phẩm, đồ uống | Xoa bóp, mỹ phẩm |
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu chính là sắc ký đồ (zingiberene và các sesquiterpene), tỷ trọng, chỉ số khúc xạ. Củ tươi cho khoảng 0,4% tinh dầu, tuỳ giống và độ già; gừng khô cho tỷ lệ cao hơn tính theo khối lượng. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty mua củ gừng tươi và gừng khô thái lát. Củ nhỏ, củ xấu không đạt loại bán tươi vẫn được mua, miễn không thối, mốc. Vùng ưu tiên:
- Nghệ An: Kỳ Sơn (chỉ dẫn địa lý gừng Kỳ Sơn).
- Lào Cai: Si Ma Cai.
- Quảng Trị: Hướng Hóa. Quảng Ngãi: Tịnh Ấn.
Yêu cầu khi bán:
- Củ sạch đất, không thối, không mọc mầm dài.
- Gừng khô thái lát đều, phơi giòn, không mốc.
- Gừng dé (củ nhỏ, nhiều nhánh) thường thơm hơn gừng sừng trâu củ to; công ty thử mẫu để biết giống nào nhiều dầu hơn.
Mùa thu mua chính tháng 10–12. Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Rửa sạch đất, loại củ thối; thái hoặc nghiền dập.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tinh dầu gừng không nóng cay như củ gừng?
Vị cay đến từ gingerol, chất này hầu như không theo hơi nước khi chưng cất.
Tinh dầu gừng có giúp đỡ say xe không?
Nhiều người thấy dễ chịu hơn khi hít mùi gừng, nhưng bằng chứng nghiên cứu còn hạn chế. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ.
Có thể dùng tinh dầu gừng thay gừng tươi để nấu ăn không?
Không nên tự dùng tại nhà; tinh dầu rất đậm đặc và chỉ dùng trong thực phẩm công nghiệp với liều kiểm soát.
Tinh dầu gừng có kích ứng da không?
Có thể, nếu dùng đậm đặc. Luôn pha loãng và thử trước.
Một tấn gừng tươi cho bao nhiêu tinh dầu?
Khoảng 4 kg ở quy mô thử nghiệm, tuỳ giống và độ già của củ.
Nên mua tinh dầu gừng cất từ gừng tươi hay gừng khô?
Gừng tươi cho mùi tươi, chanh, hợp mỹ phẩm và đồ uống; gừng khô cho mùi ấm, đậm, hợp dầu xoa và nến.
Công ty có mua gừng xấu, củ nhỏ không?
Có, nếu củ không thối, không mốc.
Đọc thêm: Tinh dầu gừng gió Tinh dầu quế vỏ Tinh dầu thảo quả Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bạn có nguyên liệu gừng hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Đặc sản gừng Kỳ Sơn (Bộ Công Thương) · Vụ thu hoạch gừng Si Ma Cai (Báo Lào Cai)