Tinh dầu màng tang được chưng cất từ quả tươi cây Litsea cubeba, mọc nhiều ở vùng núi cao phía Bắc. Dầu chứa 70–90% citral nên có mùi chanh sả tươi, sáng.
Theo y học cổ truyền, quả màng tang là vị thuốc ấm bụng, chữa khó tiêu. Tinh dầu dùng để khử mùi, xua muỗi, làm nước hoa và xà phòng.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Litsea cubeba (Lour.) Pers.
- Tên thương mại
- Litsea cubeba oil, May Chang oil
- Bộ phận chiết
- Quả tươi
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Vàng nhạt; mùi chanh sả tươi, hơi ngọt
- Thành phần chính
- Citral (geranial + neral) 70–90%; limonene, methyl heptenone
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu màng tang là gì?
Màng tang (May Chang, Litsea cubeba) là cây bụi hoặc gỗ nhỏ họ Long não. Quả màng tang nhỏ như hạt tiêu, khi còn xanh có mùi chanh rất mạnh. Chưng cất quả tươi bằng hơi nước cho tinh dầu màu vàng nhạt, mùi chanh – sả ngọt, sáng hơn mùi sả chanh.
Trên thị trường quốc tế, tinh dầu màng tang có tên “Litsea cubeba oil” hay “May Chang oil”. Đây là một trong những nguồn citral tự nhiên lớn nhất. Citral tạo mùi chanh, đồng thời là nguyên liệu để tổng hợp ionone (mùi hoa violet) và nhiều chất thơm khác.
Cây màng tang trông thế nào, mọc ở đâu?
Màng tang thường cao khoảng 5 m, lá thuôn dài, vò ra thơm mùi chanh sả. Theo Đỗ Tất Lợi, cây ra hoa nhỏ màu trắng vàng vào tháng 1–3, mùa quả tháng 4–6. Cây ưa khí hậu mát, mọc nhiều ở rừng tái sinh, ven nương rẫy cũ.
Ở Việt Nam, màng tang mọc hoang ở vùng núi mát: Lào Cai (gồm Yên Bái cũ), Lai Châu, Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Cao Bằng. Theo Báo Lào Cai (2023), riêng Lào Cai cũ có hơn 300 ha màng tang, chủ yếu mọc rải rác trong rừng tái sinh. Sản lượng toàn tỉnh trên 100 tấn quả mỗi năm.
Màng tang trong đời sống vùng cao
Với người Mông, người Dao ở vùng cao, màng tang là cây quen thuộc: quả dùng làm gia vị cho món nướng, món thịt; rễ và cành ngâm rượu xoa bóp. Những năm gần đây, nhiều xã ở Lào Cai thu quả màng tang bán cho lò cất tinh dầu.
Cây mọc tự nhiên nhờ đó thành nguồn thu nhập theo mùa.
Vì quả có theo mùa và phụ thuộc thời tiết, sản lượng tinh dầu màng tang mỗi năm khác nhau.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Quả màng tang (tất trừng già) vị cay, tính ấm. Y học cổ truyền dùng để:
- chữa đau bụng do lạnh, ăn không tiêu, đầy hơi;
- chữa nhức đầu (dùng quả và rễ);
- theo kinh nghiệm dân gian, rễ và cành ngâm rượu xoa bóp khi đau nhức xương khớp.
Theo nghiên cứu
- Kháng khuẩn, kháng nấm: citral ức chế nhiều loại vi khuẩn và nấm trong thí nghiệm. Đây là cơ sở để dùng tinh dầu màng tang khử mùi, làm sạch.
- Xua muỗi, gián: trong nhiều thử nghiệm, tinh dầu màng tang có tác dụng xua đuổi và diệt muỗi, gián.
Ngoài ra, mùi chanh tươi của màng tang hay được dùng để xông phòng. Cảm giác dễ chịu hay không tuỳ từng người.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Nước hoa, mỹ phẩm | Nốt đầu hương chanh; xà phòng, sữa tắm |
| Gia dụng | Nến thơm, xông phòng, nước lau sàn, sản phẩm xua côn trùng |
| Hương liệu | Tạo hương chanh cho đồ uống, bánh kẹo |
| Nguyên liệu | Tách citral để tổng hợp ionone và chất thơm khác |
Mùi hương và cách phối
Màng tang có mùi chanh ngọt, sáng, rất “tươi”. Trong nước hoa, màng tang thuộc nốt đầu, bay nhanh nhưng tạo ấn tượng đầu rõ.
- Phối với sả Java cho hỗn hợp xua muỗi dễ chịu.
- Phối với bạc hà cho mùi mát, sạch, hợp nhà vệ sinh, xe ô tô.
- Phối với ngọc lan lá, hoắc hương khi làm nước hoa dầu để mùi bền hơn.
Cách dùng tại nhà
- Xông phòng, khử mùi: 3–4 giọt vào máy khuếch tán.
- Xua muỗi, gián: lau sàn, gầm bếp với 10 giọt cho một xô nước; nhỏ vài giọt lên bông đặt góc tủ.
- Khử mùi tủ lạnh, thùng rác: 2–3 giọt lên bông hoặc giấy, thay vài ngày một lần.
- Làm nến, xà phòng thủ công: tạo nốt chanh tươi, thường dùng 1–3% trong công thức.
Dùng an toàn
- Citral dễ gây kích ứng, dị ứng da. Nếu dùng trên da, pha dưới 1% (không quá 1–2 giọt trong 10 ml dầu nền) và thử trước ở cổ tay.
- Không bôi cho trẻ nhỏ; thai phụ, mẹ cho con bú không nên dùng.
- Không uống; tránh mắt. Lỡ nuốt phải, không cố gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế.
- Để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi; không khuếch tán trong phòng kín có mèo.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu vàng nhạt, trong; mùi chanh sả rõ, ngọt.
- Dầu để lâu, tiếp xúc không khí sẽ nhạt mùi chanh và chuyển mùi hăng do citral bị oxy hóa.
- Đậy kín, để nơi mát, tránh nắng; nên dùng trong 1–2 năm.
Màng tang và sả chanh: khác nhau thế nào?
| Tiêu chí | Màng tang | Sả chanh |
|---|---|---|
| Nguyên liệu | Quả | Lá |
| Citral | 70–90% | 65–85% |
| Mùi | Chanh ngọt, sáng | Chanh – cỏ, hơi gắt |
| Mùa | Theo mùa quả (tháng 4–6) | Quanh năm |
Citral là gì, vì sao quyết định giá trị dầu màng tang?
Citral là tên chung của hai chất geranial và neral, cùng tạo nên mùi chanh đặc trưng. Ngành hương liệu dùng citral trực tiếp để tạo hương chanh. Citral còn là nguyên liệu tổng hợp ionone (mùi hoa violet), vitamin A và nhiều chất thơm khác.
Vì vậy, khi mua bán tinh dầu màng tang, người ta tính giá chủ yếu theo hàm lượng citral. Quả xanh, chắc hạt, cất ngay sau khi hái thường cho dầu giàu citral hơn quả để lâu, dập hoặc lẫn lá. Đây là lý do công ty yêu cầu quả tươi và giao sớm.
Tự làm 2 sản phẩm từ tinh dầu màng tang
- Xịt khử mùi nhà vệ sinh, xe hơi: 100 ml nước cất, 10 ml cồn 70 độ, 10 giọt màng tang, 5 giọt bạc hà. Lắc đều trước khi xịt.
- Nước lau bếp: 1 lít nước ấm, 1 thìa giấm, 10 giọt màng tang, 5 giọt quế cành lá. Lau mặt bếp, bồn rửa; tránh dùng trên đá tự nhiên vì có giấm.
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu chính là hàm lượng citral; tham chiếu ISO 3214. Hàng có theo mùa quả nên doanh nghiệp cần số lượng lớn thường đặt trước vụ. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty mua quả màng tang tươi, hái tháng 4–6, giao trong ngày hoặc ngày hôm sau. Vùng ưu tiên:
- Lào Cai: Bát Xát, Sa Pa, Bắc Hà, Bảo Thắng, Văn Bàn; vùng Yên Bái cũ.
- Lai Châu, Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Cao Bằng.
Yêu cầu và cam kết:
- Quả còn xanh, chắc hạt, không dập nát, không lẫn lá cành.
- Cam kết bền vững: chỉ mua quả hái bằng cách cắt chùm; không mua hàng chặt cây để lấy quả.
- Nhóm hộ hoặc HTX gom được vài tấn mỗi vụ có thể ký hợp đồng trước.
Theo Báo Lào Cai, các cơ sở cất ở Lào Cai thu khoảng 22–27 kg tinh dầu từ mỗi tấn quả. Đỗ Tất Lợi ghi quả màng tang chứa khoảng 2–6% tinh dầu, tuỳ nơi. Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Thu quả khi còn xanh, chắc hạt; vận chuyển về lò trong ngày.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lắng, lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm citral, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Màng tang và tinh dầu sả chanh khác gì?
Cả hai giàu citral; màng tang mùi chanh ngọt, sáng hơn, sả chanh mùi cỏ hơn.
Tinh dầu màng tang có đuổi muỗi không?
Có tác dụng xua muỗi trong thử nghiệm; phối với sả Java cho mùi dễ chịu và hiệu quả hơn.
Vì sao sản lượng màng tang thay đổi theo năm?
Quả chủ yếu thu hái từ cây mọc tự nhiên, phụ thuộc thời tiết mùa hoa tháng 1–3.
Quả màng tang khô có cất được tinh dầu không?
Được nhưng ít dầu và mùi kém hơn; quả tươi cho dầu tốt nhất.
Tôi có cây màng tang trong vườn rừng, bán quả thế nào?
Gọi hoặc nhắn Zalo trước mùa quả, báo số lượng ước tính để công ty sắp xếp thu gom.
Tinh dầu màng tang có dùng trong thực phẩm không?
Có, ở dạng hương liệu với lô đạt chuẩn và liều lượng kiểm soát; không tự nhỏ vào đồ ăn uống ở nhà.
Có thể trồng màng tang không?
Có thể trồng từ hạt hoặc cây con ở vùng mát; cây cho quả sau vài năm. Công ty sẵn sàng trao đổi với hộ, HTX muốn trồng thử.
Đọc thêm: Tinh dầu sả Java Tinh dầu ngọc lan lá Tinh dầu bạc hà á Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bạn có nguyên liệu màng tang hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Cây màng tang – Đỗ Tất Lợi · Tiềm năng tinh dầu màng tang (Báo Lào Cai)