Tinh dầu bạc hà á được chưng cất hơi nước từ lá và thân cây Mentha arvensis, giống bạc hà Nhật SW88. Thành phần chính là menthol nên mùi mát, the mạnh.
Trong y học cổ truyền, bạc hà là vị thuốc quen dùng khi cảm, nhức đầu, ngạt mũi. Tinh dầu còn dùng nhiều trong hương liệu, mỹ phẩm và để tách tinh thể menthol. Thảo Dược Xanh trồng và cất tại Lạc Lương, Phú Thọ.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Mentha arvensis L. (giống SW88)
- Tên thương mại
- Cornmint oil, Japanese mint oil
- Bộ phận chiết
- Lá, thân, cắt khi cây ra hoa
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Không màu đến vàng nhạt; mùi mát gắt; gặp lạnh có thể kết tinh menthol
- Thành phần chính
- Menthol 55–80% tuỳ giống và lứa cắt; menthone, isomenthone
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu bạc hà á là gì?
Bạc hà á (cornmint, Japanese mint) là loài bạc hà giàu menthol nhất trong các loài bạc hà trồng phổ biến. Chưng cất lá và thân bằng hơi nước cho một chất lỏng trong, mùi mát gắt. Đó là tinh dầu bạc hà á.
Ở nhiệt độ thấp, menthol trong dầu có thể kết thành tinh thể trắng. Đây là dấu hiệu dầu giàu menthol, không phải dầu hỏng.
Bạc hà á khác bạc hà âu (peppermint, Mentha × piperita). Peppermint có mùi tròn, ngọt hơn và ít menthol hơn. Bạc hà á mát hơn, the hơn và là nguồn chính để sản xuất tinh thể menthol trên thế giới.
Giống SW88 mà Thảo Dược Xanh trồng thuộc nhóm bạc hà á. Giống được chọn vì cho nhiều lá và hàm lượng tinh dầu cao.
Cây bạc hà á trông thế nào, mọc ở đâu?
Bạc hà á là cây thân thảo sống lâu năm, cao 30–60 cm, thân vuông, lá mọc đối, mép có răng cưa. Hoa nhỏ màu tím nhạt mọc thành vòng ở nách lá. Cây lan nhanh bằng thân ngầm nên chỉ cần trồng một lần có thể cắt nhiều lứa.
Ở Việt Nam, bạc hà từng được trồng thành vùng ở Nghĩa Trai (Hưng Yên) và ven Hà Nội. Cây còn mọc hoang ở một số vùng núi mát như Sa Pa, Tam Đảo.
Bạc hà ưa đất thịt nhiều mùn, ẩm nhưng thoát nước, khí hậu mát. Lá cho nhiều tinh dầu nhất khi cây bắt đầu ra hoa và trời nắng ráo.
Mùi hương và cách phối
Tinh dầu bạc hà á có mùi mát lạnh, the, sạch, bay hơi nhanh — trong nước hoa thuộc nhóm nốt đầu. Vì mùi rất mạnh nên chỉ cần lượng nhỏ.
- Phối với sả Java, chanh, màng tang cho mùi tươi, hợp xông phòng ban ngày.
- Phối với quế, gừng cho mùi ấm – mát, hợp dầu xoa.
- Phối với ngọc lan lá, hoắc hương để làm dịu độ gắt khi làm nước hoa dầu.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu tốt trong, không vẩn đục ở nhiệt độ phòng; mùi mát sạch, không hăng mùi cỏ úng hay mùi dầu hỏa.
- Nhỏ một giọt lên giấy trắng: dầu nguyên chất bay gần hết sau vài giờ, không để lại vệt dầu loang. Đây chỉ là cách thử sơ bộ; muốn chắc phải xem sắc ký trên COA.
- Bảo quản trong chai thủy tinh tối màu, đậy kín, tránh nắng; dầu giữ chất lượng tốt khoảng 2–3 năm. Dầu để lâu, mở nắp thường xuyên sẽ nhạt mùi và chuyển vàng.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Bạc hà vị cay, tính mát, quy vào kinh phế và can. Trong y học cổ truyền, bạc hà được dùng để:
- chữa cảm sốt, nhức đầu, ngạt mũi, đau họng;
- giúp tiêu hóa khi đầy bụng, khó tiêu;
- làm mát, giảm ngứa ngoài da.
Bạc hà và menthol có mặt trong rất nhiều loại dầu gió, cao xoa quen thuộc ở Việt Nam.
Theo nghiên cứu
- Làm mát, giảm đau tại chỗ: menthol kích hoạt thụ thể cảm nhận lạnh trên da, tạo cảm giác mát và giảm đau nhẹ tại chỗ bôi.
- Đau đầu do căng thẳng: một số thử nghiệm cho thấy thoa dầu bạc hà pha loãng lên thái dương giúp giảm đau đầu căng thẳng.
- Cảm giác thông mũi: hít menthol giúp mũi thấy thông thoáng, dễ chịu hơn khi nghẹt mũi, dù không làm tăng luồng khí thực sự.
- Kháng khuẩn nhẹ: tinh dầu bạc hà ức chế một số vi khuẩn, nấm trong thí nghiệm, là lý do được dùng trong sản phẩm răng miệng.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Dược, dầu xoa | Dầu gió, cao xoa, miếng dán làm mát |
| Hương liệu | Kẹo, kẹo cao su, đồ uống, kem đánh răng |
| Mỹ phẩm | Dầu gội, sữa tắm, kem mát da |
| Gia dụng | Nước lau sàn, xông phòng, túi thơm |
| Nguyên liệu | Tách tinh thể menthol, dầu bạc hà đã tách menthol (DMO) |
Cách dùng tại nhà
- Xông khi nghẹt mũi (người lớn): 2–3 giọt vào bát nước nóng, trùm khăn hít 5 phút, nhắm mắt. Không xông kiểu này cho trẻ em.
- Xoa thái dương, gáy: pha 1–2 giọt với 5 ml dầu nền (dừa, hạnh nhân), xoa nhẹ.
- Xông phòng: 3–4 giọt vào máy khuếch tán, hợp phối với sả, chanh.
- Lau sàn: 10–15 giọt cho một xô nước lau.
Bảng pha loãng gợi ý
| Mục đích | Lượng tinh dầu | Dầu nền |
|---|---|---|
| Xoa vùng nhỏ (thái dương, gáy) | 1–2 giọt | 5 ml |
| Massage vai, lưng | 3–4 giọt | 10 ml |
| Ngâm chân | 2–3 giọt | hoà với 1 thìa muối |
Dùng an toàn
- Không bôi nguyên chất lên da.
- Không dùng cho trẻ dưới 6 tuổi, nhất là gần mũi, mặt. Menthol có thể gây co thắt thanh quản, khó thở ở trẻ nhỏ.
- Trẻ sơ sinh thiếu men G6PD tuyệt đối tránh menthol.
- Thai phụ, mẹ cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.
- Tránh mắt; nếu dính mắt, rửa bằng nhiều nước sạch.
- Không uống. Lỡ nuốt phải, không cố gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế, mang theo chai dầu.
- Để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi; không khuếch tán trong phòng kín có mèo.
- Người có da nhạy cảm nên thử một giọt đã pha loãng ở cổ tay và chờ 24 giờ.
Từ lá bạc hà đến tinh thể menthol
Phần lớn tinh dầu bạc hà á trên thế giới không dùng trực tiếp mà được làm lạnh để tách menthol. Khi hạ nhiệt độ dầu thô, menthol kết tinh thành khối trắng; người ta lọc lấy tinh thể, rửa và kết tinh lại để có menthol tinh khiết dùng trong dược phẩm, kẹo, kem đánh răng.
Phần dầu còn lại sau khi tách gọi là dầu bạc hà đã tách menthol (DMO). Dầu này vẫn còn khá nhiều menthol, mùi dịu hơn, thường dùng trong hương liệu và mỹ phẩm. Vì vậy cùng một vườn bạc hà có thể cho ba dòng sản phẩm: dầu thô, tinh thể menthol và DMO.
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu quan trọng nhất của tinh dầu bạc hà á là hàm lượng menthol. Dầu thô thường đạt 55–80% tuỳ giống, lứa cắt và cách cất. Với dầu đã tách một phần menthol (DMO), có thể tham chiếu tiêu chuẩn ISO 9776.
Mỗi lô có COA ghi menthol, tỷ trọng, chỉ số khúc xạ và MSDS. Muốn biết dầu có bị pha hay không, cách chắc chắn nhất là xem kết quả sắc ký trên COA.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty mua cây bạc hà tươi hoặc héo nhẹ, cắt khi cây ra hoa khoảng 70%. Vùng ưu tiên:
- Phú Thọ: xã Lạc Lương (vùng Hòa Bình cũ) — vườn SW88 của công ty.
- Tuyên Quang: Yên Minh, Quản Bạ (vùng Hà Giang cũ) — điểm trồng thử nghiệm.
- Nơi khác có đất thịt nhiều mùn, chủ động nước cũng trồng được.
Hỗ trợ cho người trồng:
- Cây giống SW88, hướng dẫn trồng và ủ phân hữu cơ miễn phí.
- Thu 3–4 lứa mỗi năm; nên luân canh sau 2 năm vì trồng liên tục một chỗ năng suất giảm mạnh.
- Ký hợp đồng thu mua với từng hộ hoặc HTX.
Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Cắt cây khi ra hoa, phơi héo 1–2 ngày để giảm nước.
- Chưng cất hơi nước, ngưng tụ và tách lớp dầu.
- Lắng, lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Bạc hà á khác bạc hà âu (peppermint) thế nào?
Bạc hà á nhiều menthol hơn nên mát gắt hơn; peppermint mùi tròn, ngọt hơn và thường đắt hơn.
Tinh dầu bạc hà có giúp giảm đau đầu không?
Nhiều người thấy dễ chịu hơn khi xoa dầu bạc hà pha loãng lên thái dương; nhức đầu kéo dài cần đi khám.
Vì sao tinh dầu đông lại khi trời lạnh?
Menthol kết tinh ở nhiệt độ thấp; ngâm chai vào nước ấm là tan, không ảnh hưởng chất lượng.
Tinh dầu bạc hà có dùng cho trẻ em được không?
Không dùng cho trẻ dưới 6 tuổi, nhất là gần mũi và mặt.
Tinh dầu bạc hà có đuổi được chuột, kiến không?
Mùi bạc hà mạnh khiến kiến, chuột khó chịu và thường tránh chỗ có mùi, nhưng hiệu quả ngắn; cần nhỏ lại thường xuyên và giữ nhà sạch.
Một vụ bạc hà cho bao nhiêu tinh dầu?
Cây tươi cho khoảng 0,7–0,8% tinh dầu, tức mỗi tấn cây tươi được khoảng 7–8 kg dầu, tuỳ giống và thời điểm cắt.
Tôi muốn trồng bạc hà bán cho công ty thì bắt đầu thế nào?
Gọi hoặc nhắn Zalo; công ty khảo sát đất, cung cấp giống và ký hợp đồng thu mua.
Đọc thêm: Cây bạc hà Giống bạc hà SW88 Cách làm tinh dầu bạc hà Lưu ý an toàn khi dùng bạc hà
Bạn có nguyên liệu bạc hà á hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Bạc hà – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (Đỗ Tất Lợi)