Tinh dầu hương nhu trắng được chưng cất từ cây Ocimum gratissimum cắt khi ra hoa. Thành phần chính là eugenol (khoảng 45–80% tuỳ giống), nên mùi gần giống đinh hương, ấm và cay. Theo y học cổ truyền, hương nhu là vị thuốc giải cảm. Eugenol từ hương nhu được dùng trong nha khoa, sản phẩm răng miệng, xà phòng và xông phòng.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Ocimum gratissimum L.
- Tên thương mại
- Clove basil oil, African basil oil
- Bộ phận chiết
- Cây trên mặt đất, cắt khi ra hoa
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Vàng nhạt đến vàng; mùi đinh hương, cay ấm
- Thành phần chính
- Eugenol 45–80% (kiểu eugenol); β-caryophyllene, (Z)-β-ocimene
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu hương nhu trắng là gì?
Hương nhu trắng (clove basil, African basil) là cây cùng họ với húng quế, thân cao, lá to, mùi thơm hắc giống đinh hương. Chưng cất phần cây trên mặt đất bằng hơi nước cho tinh dầu màu vàng nhạt đến vàng, mùi ấm, cay, bền.
Điểm đáng chú ý của hương nhu trắng là hàm lượng eugenol cao — cùng chất tạo mùi chính của nụ đinh hương. Vì vậy tinh dầu hương nhu là nguồn eugenol tự nhiên sản xuất được trong nước. Nó có thể thay một phần dầu đinh hương nhập khẩu.
Cây hương nhu trắng trông thế nào, mọc ở đâu?
Hương nhu trắng là cây bụi nhỏ, cao 1–2 m, thân vuông hóa gỗ ở gốc. Lá hình trứng, mép khía răng, có lông mịn. Hoa nhỏ màu trắng ngà mọc thành bông ở đầu cành. Toàn cây có mùi thơm mạnh khi vò.
Cây mọc hoang và được trồng ở nhiều nơi trong nước, dễ trồng, chịu nắng, chịu hạn khá.
Mẫu giống đã được thu thập từ Phú Thọ, Thanh Hóa, Nghệ An, Sơn La, Lai Châu, Đắk Lắk, Gia Lai, Bắc Giang, Thái Nguyên. Tuy vậy, Việt Nam chưa có vùng trồng hương nhu hàng hoá lớn. Đây là hướng đi cho hộ và HTX muốn trồng cây ngắn ngày lấy tinh dầu.
Hương nhu trong đời sống người Việt
Ở nhiều vùng quê, bụi hương nhu được trồng quanh nhà. Lá dùng nấu nước xông khi cảm, nấu nước gội cho tóc thơm. Nồi lá xông truyền thống thường có hương nhu cùng sả, lá bưởi, bạc hà, kinh giới.
Hương nhu tía (cây nhỏ, thân tím) cũng được dùng làm thuốc. Nhưng hương nhu trắng cho nhiều tinh dầu hơn nên được chọn để cất dầu.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Hương nhu vị cay, tính ấm. Y học cổ truyền dùng hương nhu để:
- chữa cảm nắng, cảm lạnh, sốt, nhức đầu;
- chữa đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy do nhiễm lạnh;
- nấu nước xông, gội đầu, tắm.
Theo nghiên cứu
- Giảm đau, sát khuẩn: eugenol có tác dụng gây tê, giảm đau tại chỗ và sát khuẩn — là thành phần quen thuộc trong vật liệu nha khoa.
- Kháng khuẩn, chống oxy hóa: tinh dầu hương nhu ức chế nhiều vi khuẩn, nấm trong thí nghiệm và có hoạt tính chống oxy hóa.
- Xua muỗi: tinh dầu giàu eugenol xua được muỗi trong một số thử nghiệm, nhưng thời gian tác dụng ngắn hơn thuốc xua muỗi thông thường. Ở vùng có sốt xuất huyết, sốt rét, vẫn cần dùng màn và sản phẩm xua muỗi đã đăng ký.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Eugenol – chất làm nên giá trị hương nhu
Eugenol là hợp chất thơm có mùi đinh hương. Trong nha khoa, eugenol trộn với oxit kẽm làm vật liệu trám tạm. Chất này còn có trong kem đánh răng, nước súc miệng, nước hoa và là nguyên liệu tổng hợp vanillin. Phần lớn eugenol trên thế giới hiện lấy từ đinh hương.
Hương nhu trắng giống chọn lọc có thể cho dầu chứa tới khoảng 80% eugenol, gần với nhiều loại dầu lá đinh hương. Cây ngắn ngày, cắt được nhiều lứa nên là nguồn eugenol tại chỗ đáng chú ý.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Nha khoa, răng miệng | Nguồn eugenol cho vật liệu nha khoa, kem đánh răng |
| Mỹ phẩm | Phối hương xà phòng, nước hoa nốt cay |
| Gia dụng | Xông phòng, túi thơm, sản phẩm xua muỗi |
| Nguyên liệu | Tách eugenol, tổng hợp vanillin |
Mùi hương và cách phối
Hương nhu trắng có mùi ấm, cay, hơi ngọt kiểu đinh hương, rất bền trong phòng.
- Phối với cam, quế cho mùi ấm áp, hợp ngày lạnh.
- Phối với sả Java để xua muỗi.
- Phối với bạc hà cho sản phẩm răng miệng, xịt thơm miệng (dạng thành phẩm đã pha chế).
Cách dùng tại nhà
- Xông hơi khi cảm (người lớn): 1–2 giọt vào bát nước nóng, trùm khăn xông 5–10 phút, nhắm mắt.
- Xông phòng, xua muỗi: 3–4 giọt vào máy khuếch tán, phối với sả Java.
- Khử mùi tủ, giày: nhỏ vài giọt lên bông hoặc túi vải.
- Nước gội thơm: thêm 1 giọt vào một lần dầu gội, gội như bình thường; tránh để chảy vào mắt.
Tự làm nồi xông lá kiểu truyền thống bằng tinh dầu
Khi không có sẵn lá tươi, có thể pha “nồi xông” nhanh. Chuẩn bị một bát nước vừa đun sôi, 1 giọt hương nhu, 2 giọt sả Java, 1 giọt bạc hà. Ngồi cách bát khoảng 30 cm, trùm khăn, nhắm mắt, hít thở đều 5–10 phút. Xông xong lau khô người, tránh gió.
Không xông khi đang sốt cao, mệt lả. Không xông cho trẻ nhỏ, người già yếu, người hen suyễn. Đặt bát nước nóng chắc chắn để tránh bỏng.
Dùng an toàn
- Eugenol dễ gây kích ứng — không bôi nguyên chất lên da hay niêm mạc. Nếu dùng trên da, pha dưới 1% (khoảng 2 giọt trong 10 ml dầu nền) và thử trước ở cổ tay.
- Không tự nhỏ vào răng đau; đau răng nên đi nha sĩ.
- Không uống; xa tầm tay trẻ em; không dùng cho phụ nữ mang thai, cho con bú.
- Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc sắp phẫu thuật hỏi bác sĩ trước khi dùng.
- Nếu lỡ nuốt phải, nhất là trẻ em, không tự gây nôn; đến cơ sở y tế ngay và mang theo chai dầu.
- Mèo rất nhạy với eugenol: không xông trong phòng có mèo, không bôi lên lông vật nuôi.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu màu vàng, trong; mùi đinh hương rõ, ấm.
- Hương nhu có kiểu giàu eugenol và kiểu giàu thymol (mùi giống cỏ xạ hương); hai loại mùi khác hẳn nhau. COA cho biết dầu thuộc kiểu nào.
- Đậy kín, tránh nắng; dầu giàu eugenol để lâu sẽ sẫm màu dần.
Hương nhu trắng, hương nhu tía và đinh hương
| Tiêu chí | Hương nhu trắng | Hương nhu tía | Đinh hương |
|---|---|---|---|
| Tên khoa học | Ocimum gratissimum | Ocimum tenuiflorum | Syzygium aromaticum |
| Bộ phận cất | Cây | Cây | Nụ, lá |
| Lượng tinh dầu | Nhiều | Ít hơn | Rất nhiều ở nụ |
| Thành phần chính | Eugenol | Eugenol, methyl eugenol | Eugenol |
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu chính là hàm lượng eugenol; mẫu trồng ở Hà Nội đạt khoảng 80% eugenol. Theo Đỗ Tất Lợi, cây tươi cho khoảng 0,6–0,8% tinh dầu. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty tìm hộ và HTX để liên kết trồng mới. Vùng phù hợp gồm Thanh Hóa, Nghệ An, Phú Thọ, Sơn La, Quảng Trị, Đắk Lắk, Gia Lai và các tỉnh trung du.
- Trồng bằng hạt, lứa đầu sau khoảng 6 tháng, sau đó 2–3 lứa/năm; cắt khi cây ra hoa rộ.
- Trồng một lần thu được nhiều năm; năng suất tuỳ đất, giống và chăm sóc, công ty đánh giá cùng hộ sau lứa đầu.
- Công ty mua cây tươi, cất ngay sau khi cắt vì để lâu hoặc phơi nắng gắt sẽ mất dầu.
- Hỗ trợ giống đã kiểm tra kiểu eugenol và kỹ thuật trồng miễn phí; ký hợp đồng thu mua.
Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Cắt cây khi ra hoa rộ, vận chuyển về lò trong ngày.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm eugenol, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Hương nhu trắng khác hương nhu tía thế nào?
Hương nhu tía cây nhỏ, thân tím; hương nhu trắng cây cao, lá to, nhiều tinh dầu hơn nên hợp cất dầu.
Tinh dầu hương nhu có dùng khi cảm được không?
Theo kinh nghiệm dân gian, xông hơi hương nhu giúp ra mồ hôi, dễ chịu khi cảm; sốt cao hoặc kéo dài cần đi khám.
Tinh dầu hương nhu có thay được tinh dầu đinh hương không?
Về mùi và eugenol thì gần giống; nên thử trên công thức cụ thể.
Tinh dầu hương nhu có đuổi muỗi không?
Trong một số thử nghiệm, tinh dầu giàu eugenol xua được muỗi trong thời gian ngắn. Có thể phối với sả Java cho mùi dễ chịu hơn; vùng có dịch vẫn cần màn và thuốc xua muỗi đã đăng ký.
Có dùng tinh dầu hương nhu cho trẻ em không?
Không nên tự dùng cho trẻ nhỏ, kể cả xông. Trẻ bị cảm, sốt nên được bác sĩ khám.
Vì sao tinh dầu hương nhu của các lô có mùi khác nhau?
Do giống (kiểu eugenol hay thymol), thời điểm cắt và cách cất; công ty phân tích nguyên liệu để lô hàng đồng đều.
Trồng hương nhu cần đất thế nào?
Đất thoát nước, nhiều nắng, gần đường vận chuyển; tránh đất úng.
Tôi muốn trồng hương nhu bán cho công ty thì cần gì?
Liên hệ để nhận giống, hướng dẫn kỹ thuật và ký hợp đồng thu mua.
Đọc thêm: Tinh dầu húng quế Tinh dầu sả Java Tinh dầu hoắc hương Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bạn có nguyên liệu hương nhu trắng hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Cây hương nhu – Đỗ Tất Lợi · Tinh dầu hương nhu trắng trồng tại Hà Nội (Tạp chí KH&CN ĐH Thái Nguyên)