Tinh dầu gừng gió được chưng cất từ củ cây Zingiber zerumbet, mọc hoang nhiều nơi ở Việt Nam. Thành phần đặc trưng là zerumbone, hàm lượng dao động mạnh theo vùng. Gừng gió là vị thuốc dân gian chữa đau bụng, sưng đau bầm tím; zerumbone đang được nghiên cứu nhiều về kháng viêm.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Zingiber zerumbet (L.) Sm.
- Tên thương mại
- Zerumbet oil, Bitter ginger oil
- Bộ phận chiết
- Củ (thân rễ) tươi hoặc khô
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Không màu đến vàng nhạt; có thể kết tinh khi lạnh; mùi gừng đắng, ấm
- Thành phần chính
- Zerumbone (mẫu thân rễ ở Việt Nam khoảng 40–72% tuỳ vùng); camphene, humulene
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín; kết tinh khi lạnh là bình thường
Tinh dầu gừng gió là gì?
Gừng gió (riềng gió, phong khương; tiếng Anh: bitter ginger, shampoo ginger) là cây cùng chi với gừng ăn. Củ to hơn gừng, ruột vàng nhạt, vị đắng và mùi hắc. Chưng cất củ tươi hoặc khô bằng hơi nước cho tinh dầu không màu đến vàng nhạt, mùi gừng đắng, ấm, hơi gỗ.
Khi trời lạnh, tinh dầu có thể đục hoặc kết tinh vì zerumbone là chất rắn. Tinh dầu gừng gió khác hẳn tinh dầu gừng. Dầu gừng giàu zingiberene, mùi gừng quen thuộc; dầu gừng gió giàu zerumbone, mùi đắng hơn.
Cây gừng gió trông thế nào, mọc ở đâu?
Gừng gió cao 1–1,5 m, lá dài xếp hai dãy như lá gừng. Đặc điểm dễ nhận nhất là cụm hoa mọc thẳng từ gốc, hình nón như quả thông. Cụm hoa lúc non màu xanh, khi già chuyển đỏ, bên trong chứa dịch nhớt, thơm.
Gừng gió mọc hoang khắp Việt Nam, ven rừng, bờ nương, dưới tán cây; cũng dễ trồng trong vườn. Các mẫu nghiên cứu đã được thu ở Huế, Thanh Hóa (Bến En), Nghệ An và vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Chưa có vùng trồng tập trung để lấy tinh dầu.
Gừng gió trong đời sống
Ở nhiều vùng, gừng gió được giã nhỏ với rượu để đắp chỗ sưng đau, bầm tím do va đập. Củ cũng được ngâm rượu xoa bóp khi đau mỏi, hoặc sắc uống khi đau bụng, ăn không tiêu.
Ở Hawaii và nhiều đảo Thái Bình Dương, người ta bóp dịch nhớt trong cụm hoa để gội đầu, xoa da. Vì vậy cây còn có tên “shampoo ginger”. Một số dầu gội thảo mộc hiện nay vẫn dùng chiết xuất gừng gió.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Gừng gió vị cay đắng, tính ấm. Y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian dùng để:
- chữa đau bụng, ăn không tiêu, cảm sốt;
- giã đắp hoặc ngâm rượu xoa chỗ sưng đau, bầm tím do va chạm;
- xoa bóp khi đau mỏi gân cơ.
Theo nghiên cứu
- Kháng viêm, giảm đau: zerumbone có hoạt tính kháng viêm, chống oxy hóa và giảm đau trong nhiều thí nghiệm.
- Ung thư (tiền lâm sàng): zerumbone đang được thử trong phòng thí nghiệm về khả năng ức chế tế bào ung thư. Đây mới là kết quả tiền lâm sàng, chưa phải thuốc điều trị.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Zerumbone – vì sao được quan tâm?
Zerumbone là một sesquiterpene dạng tinh thể, có nhiều nhất trong gừng gió. Hai thập kỷ qua, chất này xuất hiện trong hàng trăm công bố về kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn. Vì vậy các phòng thí nghiệm, doanh nghiệp mỹ phẩm và dược liệu tìm nguồn nguyên liệu giàu zerumbone.
Điểm khó là hàm lượng zerumbone khác nhau rất nhiều. Mẫu thân rễ ở Huế (công bố năm 1993) đạt khoảng 72%, mẫu ở Bến En khoảng 40%. Mẫu phần rễ ở Nghệ An chỉ khoảng 1%, phần trên mặt đất khoảng 21%.
Như vậy, vùng thu và bộ phận đem cất quyết định giá trị của dầu gừng gió. Công ty chỉ cất từ thân rễ và luôn phân tích mẫu trước.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Dược, dầu xoa | Dầu xoa bóp, rượu xoa bầm tím |
| Mỹ phẩm | Dầu massage, dầu gội thảo mộc, xà phòng |
| Nguyên liệu | Tách zerumbone cho nghiên cứu, mỹ phẩm |
Mùi hương và cách phối
Gừng gió có mùi gừng đắng, ấm, hơi gỗ — không ngọt như gừng thường.
- Phối với gừng, quế cho dầu xoa ấm.
- Phối với sả Java, cam khi xông phòng để mùi dễ chịu hơn.
- Phối với thiên niên kiện, long não cho dầu xoa bóp gân cơ.
Cách dùng tại nhà
- Xoa bóp chỗ mỏi cơ, bầm tím (không trầy xước): pha 2–3 giọt với 10 ml dầu nền.
- Xông phòng: 2–3 giọt, phối với sả, cam.
- Nếu dầu đục hoặc kết tinh khi lạnh: ngâm chai vào nước ấm.
Tự làm dầu xoa bầm tím, mỏi cơ cho người lớn
Trộn 30 ml dầu dừa với 4 giọt gừng gió, 3 giọt gừng, 2 giọt long não, 1 giọt bạc hà. Lắc đều, đựng chai tối màu. Trong 24–48 giờ đầu sau va đập nên chườm lạnh, sau đó mới xoa nhẹ quanh chỗ bầm, 2–3 lần mỗi ngày.
Không xoa lên vết thương hở. Công thức có long não, bạc hà nên không dùng cho trẻ em, phụ nữ mang thai. Sưng to, đau nhiều hoặc nghi gãy xương cần đi khám.
Dùng an toàn
- Pha loãng trước khi dùng trên da, thử trước ở cổ tay.
- Không uống; không xoa lên vết thương hở; tránh mắt. Nếu nuốt phải, đến cơ sở y tế.
- Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ không dùng.
- Cất xa tầm tay trẻ em và vật nuôi; không xông lâu trong phòng kín có chó, mèo.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu không màu đến vàng nhạt, mùi gừng đắng rõ; dầu giàu zerumbone dễ kết tinh khi lạnh.
- COA phải ghi rõ hàm lượng zerumbone, chỉ tiêu quyết định giá trị.
- Đậy kín, tránh nắng; dùng tốt trong khoảng 2 năm.
Gừng gió và gừng thường
| Tiêu chí | Gừng gió | Gừng thường |
|---|---|---|
| Tên khoa học | Zingiber zerumbet | Zingiber officinale |
| Củ | To, ruột vàng nhạt, vị đắng | Nhỏ hơn, ruột vàng, vị cay |
| Dùng nấu ăn | Không | Có |
| Thành phần chính của tinh dầu | Zerumbone | Zingiberene |
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu chính là zerumbone. Mẫu củ tươi ở Bến En cho khoảng 0,7% tinh dầu. Công ty phân tích mẫu củ từng vùng trước khi thu mua; mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Gừng gió mọc hoang khắp nơi và dễ trồng dưới tán vườn, ven rừng. Mẫu có zerumbone cao đã được ghi nhận ở Huế và Thanh Hóa.
- Công ty mua củ tươi hoặc khô, thu khi củ đã già (thường vào mùa thu); củ sạch đất, không thối.
- Gửi mẫu 1–2 kg củ để công ty phân tích zerumbone, sau đó ký thu mua theo vụ.
- Hỗ trợ giống và kỹ thuật trồng miễn phí dưới tán vườn cây ăn quả, rừng trồng. Giống lấy từ nguồn đã kiểm tra zerumbone cao.
- Khi thu cây mọc tự nhiên, chừa lại một phần củ để cây mọc lại.
- Gừng gió trồng xen tận dụng được đất dưới tán vườn, ít công chăm sóc. Củ để được lâu trong đất nên có thể chủ động thời điểm thu.
Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Phân tích mẫu, rửa sạch và thái củ.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lọc ấm để zerumbone không kết tinh trong ống.
- Kiểm nghiệm zerumbone, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Gừng gió khác gừng thường thế nào?
Gừng gió củ to, ruột vàng nhạt, vị đắng, không dùng nấu ăn. Tinh dầu giàu zerumbone, khác hẳn dầu gừng.
Zerumbone là gì?
Một sesquiterpene dạng tinh thể đặc trưng của gừng gió, được nghiên cứu nhiều về kháng viêm.
Dầu gừng gió có xoa được chỗ bầm tím không?
Dân gian hay dùng gừng gió xoa chỗ sưng bầm. Nên dùng dầu pha loãng, không xoa lên da trầy xước; sưng to, đau nhiều cần đi khám.
Tinh dầu gừng gió có chữa được ung thư không?
Không. Các kết quả về zerumbone mới ở mức thí nghiệm, chưa phải thuốc điều trị.
Vì sao mỗi lô có hàm lượng zerumbone khác nhau?
Hàm lượng phụ thuộc vùng mọc, tuổi củ và mùa thu. Vì vậy công ty ghi chỉ tiêu trên COA từng lô.
Gừng gió có phải ngải mặt trời không?
Một số nơi gọi gừng gió là “ngải mặt trời”, nhưng tên này cũng được dùng cho cây khác. Khi bán nguyên liệu, nên gửi ảnh cây, củ và cụm hoa để công ty xác định đúng loài.
Tôi muốn trồng gừng gió thì nên trồng ở đâu?
Dưới tán vườn cây ăn quả, ven rừng có bóng râm nhẹ, đất tơi xốp. Liên hệ để nhận giống đã kiểm tra.
Đọc thêm: Tinh dầu gừng Tinh dầu thiên niên kiện Tinh dầu long não Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bạn có nguyên liệu gừng gió hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Cây gừng gió – Đỗ Tất Lợi · Tinh dầu gừng gió (Tạp chí Khoa học ĐHQGHN)