Tinh dầu long não được chưng cất từ lá, cành hoặc gỗ cây Cinnamomum camphora. Dầu từ cây kiểu camphor thường chứa 60–85% camphor, mùi mát hăng đặc trưng. Long não quen thuộc trong dầu xoa, dầu xông mũi và được dùng để xua muỗi, gián, mọt trong nhà.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Cinnamomum camphora (L.) J.Presl
- Tên thương mại
- Camphor oil
- Bộ phận chiết
- Lá, cành, gỗ
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Không màu đến vàng nhạt; mùi mát, hăng
- Thành phần chính
- Camphor 60–85% (kiểu camphor); 1,8-cineole, limonene
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, cất xa tầm tay trẻ em
Tinh dầu long não là gì?
Long não (camphor tree) là cây gỗ lớn họ Long não, cùng họ với quế và màng tang. Toàn cây — lá, cành, gỗ, rễ — đều chứa tinh dầu, vò lá ra ngửi thấy mùi mát hăng giống dầu gió.
Chưng cất các bộ phận này bằng hơi nước cho tinh dầu không màu đến vàng nhạt.
Camphor (long não) tinh khiết là chất rắn kết tinh màu trắng, bay hơi chậm ở nhiệt độ phòng. Trước khi có camphor tổng hợp, phần lớn camphor trên thế giới lấy từ cây long não. Người ta chưng cất gỗ rồi làm lạnh cho camphor kết tinh.
Cây long não trông thế nào, mọc ở đâu?
Long não là cây gỗ thường xanh, cao 15–30 m, tán rộng, vỏ xám nứt dọc. Lá hình trứng, mặt trên bóng, có ba gân rõ, vò thơm. Hoa nhỏ màu vàng xanh, quả mọng tròn, chín màu đen.
Cây sống rất lâu, có cây hàng trăm năm tuổi. Ở Việt Nam, long não được trồng ở miền núi và trung du phía Bắc. Các tỉnh có nhiều cây là Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Phú Thọ, Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai (gồm Yên Bái cũ).
Ở Hà Nội, long não là cây bóng mát quen thuộc trên đường phố, sân trường, đình chùa. Tuy vậy, cả nước chưa có vùng trồng tập trung để lấy tinh dầu.
Long não trong đời sống người Việt
Nhiều người lớn tuổi vẫn nhớ mùi long não trong rương gỗ, tủ quần áo, hòm sách của ông bà. Những viên long não trắng đặt góc tủ giúp đồ đạc ít bị mọt, ẩm. Cây long não già trước sân đình, cổng trường cũng là hình ảnh quen thuộc ở nhiều làng quê.
Ngày trước, lá long não rụng được gom đốt để xua muỗi buổi tối. Tinh dầu long não giữ lại những cách dùng ấy ở dạng dễ định lượng, ít khói bụi hơn.
Các “kiểu” cây long não
Cây long não có nhiều kiểu hóa học (chemotype) dù nhìn bên ngoài giống hệt nhau. Ba kiểu hay gặp nhất là:
| Kiểu | Thành phần chính | Mùi | Dùng |
|---|---|---|---|
| Camphor | Camphor | Mát, hăng | Xua côn trùng, dầu xoa |
| Linalool (Ho leaf) | Linalool | Hoa, gỗ dịu | Nước hoa, mỹ phẩm |
| Cineole | 1,8-Cineole | Mát kiểu khuynh diệp | Xông, dầu xoa |
Ngoài ra còn có kiểu giàu borneol, nerolidol hoặc safrole. Safrole bị hạn chế trong mỹ phẩm và thực phẩm, nên không thể dùng chung với các loại dầu kia. Vì vậy công ty luôn phân tích mẫu lá trước khi thu mua.
Kết quả phân tích cho biết cây thuộc kiểu nào và lô dầu sẽ dùng vào việc gì. Một khảo sát cây trồng ở Gia Lai ghi nhận gỗ cây lâu năm chứa khoảng 2% tinh dầu, chủ yếu là camphor.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Long não vị cay, tính nóng. Y học cổ truyền dùng long não chủ yếu bên ngoài:
- xoa bóp khi đau nhức, bầm tím, bong gân;
- hít để đỡ nghẹt mũi, nhức đầu khi cảm;
- đặt trong tủ, rương để giữ quần áo, sách vở không bị mọt.
Theo nghiên cứu
- Giảm đau, giảm ngứa ngoài da: camphor là hoạt chất bôi ngoài da phổ biến trong dầu xoa, cao xoa, dầu xông ngực. Chất này tạo cảm giác nóng – mát, giúp giảm đau, ngứa tại chỗ.
- Xua muỗi, gián, mọt: mùi camphor khiến muỗi, gián, mọt vải tránh xa. Một số thử nghiệm còn ghi nhận tác dụng diệt vài loài côn trùng.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Dược, dầu xoa | Dầu xoa, cao xoa, dầu xông ngực (theo quy định) |
| Gia dụng | Khử mùi tủ, kho; sản phẩm xua muỗi, gián, mọt |
| Tẩy rửa | Nước lau sàn, nước lau gỗ |
| Nguyên liệu | Tách camphor tự nhiên |
Mùi hương và cách phối
Long não có mùi mát, hăng, sạch, gợi nhớ dầu gió và tủ gỗ nhà xưa. Mùi mạnh, nên dùng ít.
- Phối với sả Java cho hỗn hợp xua muỗi, gián.
- Phối với bạc hà, gừng cho dầu xoa nóng – mát.
- Phối với hoắc hương cho túi thơm tủ áo chống mọt.
Cách dùng tại nhà
- Đuổi gián, mọt tủ: nhỏ 3–5 giọt lên miếng gỗ hoặc bông, đặt trong hộp hở ở góc tủ, gầm bếp. Nhỏ lại khi mùi nhạt.
- Xua muỗi: lau sàn với 5–10 giọt cho một xô nước. Hoặc nhỏ 3–4 giọt vào máy khuếch tán trong phòng người lớn, chạy ngắt quãng.
- Xoa bóp khi đau mỏi: pha 2–3 giọt với 10 ml dầu nền. Chỉ xoa vùng nhỏ, dùng ngắn ngày, không xoa lên vết thương hở.
Tự làm “viên long não” tự nhiên cho tủ quần áo
Lấy vài mẩu gỗ thông, gỗ mềm hoặc đá xốp. Nhỏ mỗi mẩu 3–4 giọt tinh dầu long não, để khô 15 phút. Bọc trong túi vải thưa, đặt ở góc tủ, ngăn kéo.
Cách này dùng thay viên băng phiến, mùi dễ chịu hơn nhưng nhanh nhạt hơn. Mỗi 2–3 tuần nhỏ thêm dầu. Đặt túi ở nơi trẻ em và vật nuôi không với tới.
Dùng an toàn
- Camphor gây ngộ độc nếu nuốt phải, kể cả lượng nhỏ ở trẻ em. Dấu hiệu có thể là nôn, lơ mơ, co giật.
- Nếu nuốt phải: không tự gây nôn, đưa ngay đến cơ sở y tế và mang theo chai dầu.
- Không dùng cho trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới 2 tuổi. Không bôi, không nhỏ dầu gần mũi, mặt trẻ.
- Không dùng cho phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người có tiền sử co giật, động kinh.
- Không bôi nguyên chất, không bôi lên vết thương hở, không uống.
- Không xông trong phòng kín có chó, mèo; cất chai dầu xa vật nuôi.
Long não thật và “băng phiến”
| Tiêu chí | Camphor từ cây long não | Băng phiến (naphthalene) |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Tinh dầu cây long não | Tổng hợp từ dầu mỏ, than đá |
| Mùi | Mát, hăng, sạch | Hắc, nặng |
| Ghi chú | Dùng trong dầu xoa theo quy định | Không dùng trên người; nhiều nước hạn chế |
Nhiều loại viên “long não” bán ngoài chợ thực ra là naphthalene hoặc camphor tổng hợp. Naphthalene đặc biệt nguy hiểm với trẻ sơ sinh và người thiếu men G6PD. Tinh dầu long não được cất trực tiếp từ cây.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu trong, mùi mát hăng sạch. Dầu kiểu camphor đặc có thể có tinh thể khi lạnh.
- Mùi dịu kiểu hoa là dầu kiểu linalool — vẫn là dầu long não thật nhưng khác công dụng.
- Đậy kín, để nơi mát. Camphor bay hơi nên mở nắp lâu sẽ hao dầu.
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu chính là hàm lượng camphor và sắc ký đồ để xác định kiểu cây. Sắc ký đồ cũng giúp phát hiện safrole nếu có. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty mua lá, cành tỉa tươi từ vườn, đồi trồng, công trình cây xanh. Gỗ dăm phải giao trong vài ngày vì để lâu mất dầu. Vùng ưu tiên: miền núi và trung du phía Bắc (Tuyên Quang, Phú Thọ, Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai), Gia Lai.
- Trước khi ký thu mua, công ty lấy mẫu lá phân tích để biết cây thuộc kiểu nào.
- Nhận liên kết trồng mới dạng rừng lấy lá, cắt tỉa hằng năm.
- Cam kết bền vững: ưu tiên lá, cành tỉa; không mua gỗ từ cây bị chặt trái phép.
Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Thu lá, cành tỉa; lấy mẫu phân tích kiểu cây.
- Cắt ngắn hoặc bào dăm; chưng cất hơi nước.
- Tách lớp dầu, lọc.
- Kiểm nghiệm camphor, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu long não khác viên long não bán ngoài chợ thế nào?
Nhiều viên “long não” thực ra là naphthalene hoặc camphor tổng hợp. Tinh dầu long não được cất trực tiếp từ lá, cành cây.
Dùng tinh dầu long não đuổi gián có hiệu quả không?
Mùi camphor khiến gián tránh xa chỗ được nhỏ dầu. Cần kết hợp giữ bếp khô, dọn sạch thức ăn thừa.
Vì sao cùng là cây long não mà dầu mùi khác nhau?
Mỗi cây có thể thuộc một kiểu hóa học khác: camphor mát hăng, linalool thơm hoa.
Tinh dầu long não có dùng cho trẻ em được không?
Không dùng cho trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới 2 tuổi. Luôn cất chai dầu xa tầm tay trẻ.
Cây long não trồng bao lâu thì thu được lá?
Cây trồng vài năm đã có thể tỉa cành lá. Công ty tư vấn mật độ và cách tỉa khi liên kết trồng.
Tôi có hàng cây long não cần tỉa, công ty có mua không?
Có, sau khi thử mẫu lá.
Đọc thêm: Tinh dầu sả Java Tinh dầu hoắc hương Tinh dầu quế cành, lá Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bạn có nguyên liệu long não hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Cây long não – Đỗ Tất Lợi · Khảo sát tinh dầu gỗ long não trồng tại Gia Lai