Tinh dầu mùi già được chưng cất hơi nước từ cả cây rau mùi Coriandrum sativum đã già, ra hoa và kết hạt. Dầu chứa linalool (chủ yếu từ hạt) cùng các aldehyde mạch dài như decenal (từ lá).
Đây là mùi của nồi nước tắm chiều 30 Tết ở miền Bắc. Tinh dầu dùng để xông phòng, pha nước tắm, làm xà phòng và nến thơm ngày Tết.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Coriandrum sativum L.
- Tên thương mại
- Coriander herb oil (cây có hạt)
- Bộ phận chiết
- Cả cây già đã ra hoa, kết hạt
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Không màu đến vàng nhạt; mùi rau mùi xanh, ấm, ngọt
- Thành phần chính
- Linalool (chủ yếu từ hạt); aldehyde mạch dài như decenal (từ lá)
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu mùi già là gì?
Mùi già là cây rau mùi (ngò, ngò rí) để già, đã ra hoa và kết hạt. Khác với mùi non chỉ dùng làm rau thơm, mùi già được bán theo bó lớn vào những ngày giáp Tết để nấu nước tắm.
Chưng cất cả cây mùi già cho tinh dầu mang hai nốt hương. Hạt cho linalool, mùi ngọt ấm, hơi hoa. Lá và thân cho aldehyde mạch dài, mùi “rau mùi” xanh, hăng đặc trưng. Kết quả là mùi rất gần với hơi nước mùi già bốc lên từ nồi tắm Tết.
Cây mùi trông thế nào, trồng ở đâu?
Theo Đỗ Tất Lợi, mùi là cây sống hằng năm, cao 0,35–0,5 m, thân nhẵn, phía trên phân nhánh. Lá phía gốc rộng, lá phía trên xẻ nhỏ. Hoa nhỏ màu trắng hoặc hồng nhạt, mọc thành tán; quả tròn nhỏ, khi chín khô có mùi thơm.
Cây mùi được trồng khắp nước ta, chủ yếu để lấy lá làm gia vị. Riêng mùi già để bán Tết thường gieo vào cuối tháng 9 âm lịch (khoảng tháng 10 dương lịch). Sau khoảng 3 tháng, cây ra hoa, kết quả đúng dịp Tết.
Ở Hà Nội, làng Hoạch An (xã Kim An, huyện Thanh Oai cũ) giữ nghề trồng mùi già hơn 30 năm, mỗi năm chỉ một vụ. Ở thôn Cổ Giang (xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm cũ), có hộ gieo mùi già vào tháng 9 âm lịch suốt khoảng 20 năm.
Mùi già và phong tục tắm chiều 30 Tết
Chiều 30 Tết, nhiều gia đình miền Bắc nấu một nồi nước mùi già thật to để cả nhà tắm “tất niên”. Theo quan niệm dân gian, tắm nước mùi già gột đi bụi bặm, vận xui và muộn phiền của năm cũ để đón năm mới sạch sẽ, may mắn.
Cách nấu truyền thống khá đơn giản. Cây mùi rửa sạch đất, không vò nát lá, thả vào nồi nước sôi rồi pha thêm nước nguội cho vừa ấm. Có nhà nấu chung với hương nhu, sả, vỏ bưởi.
Ở làng Hoạch An, vụ thu hoạch rộ chỉ kéo dài vài ngày, khoảng từ 25 đến 30 tháng Chạp. Tinh dầu mùi già giúp giữ được mùi Tết đó cả khi không có sẵn bó mùi tươi.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Theo Đỗ Tất Lợi, mùi vị cay, tính ôn, có tác dụng phát tán, làm sởi mọc, trừ tà khí, long đờm. Y học cổ truyền dùng quả, lá và rễ mùi để:
- giúp tiêu cơm, mạnh dạ dày, thông khí ở bụng dưới;
- làm sởi, đậu mọc nhanh (kinh nghiệm dân gian);
- nấu nước tắm cho thơm, nhất là dịp Tết.
Theo nghiên cứu
- Kháng khuẩn: nghiên cứu năm 2011 cho thấy tinh dầu mùi diệt nhiều loại vi khuẩn trong thí nghiệm, chủ yếu bằng cách làm tổn thương màng tế bào vi khuẩn.
- Thành phần theo bộ phận: lá mùi tươi chủ yếu là aldehyde như (E)-2-decenal, decanal; linalool trong lá rất ít. Hạt mùi thì giàu linalool.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Gia dụng | Xông phòng, nến thơm, sáp thơm dịp Tết |
| Mỹ phẩm | Xà phòng, sữa tắm, dầu gội hương mùi già |
| Spa | Nước ngâm chân, nước xông hương thảo mộc |
| Hương liệu | Nốt rau mùi cho gia vị, nước chấm (lô đạt chuẩn) |
Mùi hương và cách phối
Mùi già có mùi xanh, hăng nhẹ của lá mùi và nốt ngọt ấm của hạt. Khi pha loãng, mùi rất “Tết”, gần với hơi nước tắm cuối năm.
- Phối với hương nhu trắng cho đúng hương nồi nước tắm Tết truyền thống.
- Phối với vỏ bưởi, sả Java cho mùi tươi, sáng.
- Phối với quế vỏ, hồi (liều rất thấp) cho nến, xông phòng ngày lạnh.
Cách dùng tại nhà
- Xông phòng: 3–4 giọt vào máy khuếch tán, nhất là phòng khách dịp Tết.
- Pha nước tắm “tất niên”: 5–6 giọt hòa với một thìa muối hoặc sữa tắm, rồi cho vào chậu nước ấm; khuấy đều trước khi dùng.
- Ngâm chân: 2–3 giọt với một thìa muối trong chậu nước ấm.
- Làm xà phòng, nến thủ công: thường dùng 1–3% trong công thức.
Tự làm nước tắm thơm mùi già
Trộn 10 ml sữa tắm không mùi với 4 giọt mùi già và 2 giọt hương nhu. Đổ vào chậu nước ấm khoảng 10 lít, khuấy đều. Không nhỏ tinh dầu trực tiếp vào nước vì dầu nổi thành giọt, dễ gây rát da.
Dùng an toàn
- Pha loãng 1–2% khi dùng trên da (2–4 giọt trong 10 ml dầu nền); thử trước ở cổ tay.
- Linalool để lâu bị oxy hóa dễ gây dị ứng da; dầu đã đổi mùi thì không bôi.
- Không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi; thai phụ, mẹ cho con bú hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
- Không uống; tránh mắt. Lỡ nuốt phải, không cố gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế.
- Để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi; không khuếch tán trong phòng kín có mèo.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu trong, không màu đến vàng nhạt; mùi mùi già rõ, xanh và ngọt, không khét.
- Dầu cất từ cây nhiều hạt ngọt hơn; dầu cất từ cây nhiều lá mùi xanh, hăng hơn.
- Đậy kín, để nơi mát, hạn chế mở nắp nhiều lần; nên dùng trong 1–2 năm.
Mùi già, mùi non và hạt mùi: khác nhau thế nào?
| Tiêu chí | Mùi non (rau thơm) | Mùi già | Hạt mùi khô |
|---|---|---|---|
| Nguyên liệu | Lá, thân non | Cả cây có hoa, quả | Quả chín khô |
| Hương chủ đạo | Aldehyde (decenal, decanal) | Aldehyde + linalool | Linalool |
| Mùi | Xanh, hăng | Xanh, ấm, ngọt | Ngọt, hơi hoa, gỗ |
| Hàm lượng dầu | Rất thấp | Trung gian | 0,3–1% (Đỗ Tất Lợi) |
Vì sao cây phải “già”?
Lá mùi non chứa rất ít tinh dầu. Một nghiên cứu năm 2022 thu chỉ khoảng 0,03–0,04% tinh dầu từ lá mùi tươi. Trong khi đó, Đỗ Tất Lợi ghi quả mùi chứa 0,3–0,8%, có khi tới 1% tinh dầu.
Vì vậy, cây mùi để già đến khi kết hạt cho nhiều dầu hơn cây non. Dầu cũng có thêm linalool từ hạt, cho mùi ngọt ấm mà mùi non không có.
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu chính là sắc ký đồ: linalool và nhóm aldehyde (decanal, decenal, dodecenal), cùng tỷ trọng, chỉ số khúc xạ. Tỷ lệ hai nhóm này phụ thuộc lượng hạt trên cây khi cất. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty mua cây mùi già nguyên cây, đã ra hoa và kết hạt. Mùa thu mua từ tháng 10 đến Tết, theo lịch gieo vụ đông. Vùng ưu tiên:
- Hà Nội: làng Hoạch An (Thanh Oai cũ), Cổ Giang (Gia Lâm cũ) và các vùng trồng mùi già vụ đông.
- Các vùng trồng mùi vụ đông khác ở đồng bằng sông Hồng: gửi mẫu trước để thử dầu.
Yêu cầu nguyên liệu:
- Cây đã có quả, càng nhiều quả càng tốt; còn tươi hoặc héo nhẹ, không úng, không mốc.
- Rũ sạch đất, bỏ bớt rễ; không lẫn cỏ, rau khác.
- Nếu có phun thuốc bảo vệ thực vật, phải đủ thời gian cách ly và báo cho công ty.
- Nhận cả mùi già còn dư sau phiên chợ Tết, nếu cây chưa úng.
Hàm lượng dầu tuỳ lượng quả trên cây; Đỗ Tất Lợi ghi quả mùi chứa 0,3–1% tinh dầu. Hộ trồng nên liên hệ trước vụ gieo để thống nhất khối lượng. Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Nhận cây mùi già, loại rễ, đất, cây úng.
- Cắt khúc, xếp vào nồi cất.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lắng, lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm linalool và nhóm aldehyde, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu mùi già có giống mùi nước tắm Tết không?
Rất gần, vì cất từ đúng cây mùi già có hạt. Pha loãng trong nước ấm sẽ cho mùi quen thuộc của chiều 30 Tết.
Mùi già khác mùi tàu (ngò gai) không?
Khác loài. Mùi tàu là Eryngium foetidum; mùi già là rau mùi Coriandrum sativum để già.
Có nhỏ thẳng tinh dầu vào chậu tắm được không?
Không nên. Hòa trước với muối, sữa tắm hoặc dầu nền để dầu phân tán đều.
Trẻ em có tắm nước pha tinh dầu mùi già được không?
Không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi. Với trẻ lớn hơn, chỉ dùng 1–2 giọt đã hòa với sữa tắm trong chậu nước lớn.
Tinh dầu mùi già có dùng nấu ăn được không?
Chỉ dùng trong thực phẩm công nghiệp với lô đạt chuẩn; không tự nhỏ vào món ăn ở nhà.
Tôi trồng mùi già bán Tết, có bán được cho công ty không?
Được. Liên hệ trước vụ gieo hoặc ngay khi cây kết hạt, báo diện tích và ngày dự kiến thu.
Đọc thêm: Tinh dầu ngải cứu Tinh dầu hương nhu trắng Tinh dầu húng quế Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bài hướng dẫn: Tắm mùi già ngày Tết: cách nấu nước và dùng tinh dầu Trồng mùi già cho Tết: gieo khi nào để kịp thu hoạch?
Mua lẻ: Tinh dầu mùi già chai thủy tinh 10 ml — xem trang sản phẩm.
Bạn có nguyên liệu mùi già hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Cây rau mùi – Đỗ Tất Lợi · Nhớ hương mùi già chiều 30 Tết (Thời báo Tài chính Việt Nam) · Mùi già hút khách chợ Tết (VnBusiness)