Tinh dầu sả Java được chưng cất từ lá cây Cymbopogon winterianus. Ba thành phần chính là citronellal, geraniol và citronellol, tạo mùi sả tươi, hơi ngọt hoa.
Đây là một trong những tinh dầu đuổi muỗi, đuổi gián phổ biến nhất, còn dùng cho nước lau sàn, xà phòng, nến thơm. Sả Java khác sả chanh dùng trong nấu ăn.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Cymbopogon winterianus Jowitt ex Bor
- Tên thương mại
- Citronella oil, Java type
- Bộ phận chiết
- Lá
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Vàng nhạt; mùi sả tươi, hơi ngọt
- Thành phần chính
- Citronellal 31–40%, geraniol 20–25%, citronellol 8,5–14%
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu sả Java là gì?
Sả Java (citronella Java) là một loài sả được trồng chuyên để lấy tinh dầu. Lá sả Java dài, mềm, mùi thơm ngọt kiểu hoa hồng pha chanh, khác hẳn mùi chanh gắt của sả chanh trong bếp. Khi chưng cất lá, ta được tinh dầu màu vàng nhạt, mùi sả tươi, bền.
Trên thế giới có hai loại tinh dầu citronella: loại Java (từ C. winterianus) và loại Ceylon (từ C. nardus).
Loại Java giàu citronellal và geraniol hơn, mùi dễ chịu hơn nên được ngành hương liệu và sản phẩm gia dụng ưa chuộng.
Sả Java khác sả chanh, sả Ceylon thế nào?
| Tiêu chí | Sả Java | Sả Ceylon | Sả chanh |
|---|---|---|---|
| Tên khoa học | C. winterianus | C. nardus | C. citratus |
| Thành phần chính | Citronellal, geraniol | Geraniol, citronellal (ít hơn), camphene | Citral |
| Mùi | Sả ngọt, hơi hoa hồng | Gắt, hơi gỗ | Chanh tươi, gắt |
| Dùng chính | Xua muỗi, gia dụng, hương liệu | Gia dụng | Nấu ăn, trà, hương chanh |
Mùi và thành phần khác nhau nên hai loại không thay thế hoàn toàn cho nhau. Sả Java được nghiên cứu nhiều hơn cho việc xua muỗi; sả chanh hợp làm hương chanh cho thực phẩm, đồ uống.
Công dụng
Theo nghiên cứu: đuổi muỗi
Citronella là một trong những tinh dầu được dùng lâu đời và nghiên cứu nhiều nhất để xua muỗi. Theo các nghiên cứu, mùi citronellal và geraniol được cho là che lấp tín hiệu mùi cơ thể mà muỗi dùng để tìm người.
Thời gian bảo vệ ngắn hơn thuốc chống muỗi tổng hợp, thường chỉ khoảng 1–2 giờ, có khi ngắn hơn. Vì vậy cần thoa hoặc xịt lại.
Theo nghiên cứu: đuổi gián, ruồi
Trong một số thử nghiệm, tinh dầu sả Java có tác dụng xua và diệt gián, ruồi. Ở nhà, nên coi đây là biện pháp hỗ trợ. Lau sàn bằng nước pha tinh dầu sả cần đi cùng việc giữ bếp khô ráo, không để thức ăn thừa.
Theo kinh nghiệm dân gian
Lá sả được nấu nước xông giải cảm, giúp ra mồ hôi và dễ thở; nước lá sả còn dùng để gội đầu, tắm cho thơm và sạch.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Vì sao sả Java hợp với nhà ở Việt Nam?
Khí hậu nóng ẩm khiến muỗi, gián phát triển quanh năm, nhất là mùa mưa. Tinh dầu sả Java có mùi dễ chịu với đa số người. Dầu dùng được trong phòng khách, bếp, nhà vệ sinh, miễn là pha loãng và xông ngắt quãng.
Tuy nhiên, ở vùng đang có dịch sốt xuất huyết, tinh dầu sả chỉ nên là biện pháp bổ sung. Ngủ màn, diệt lăng quăng, đổ nước đọng vẫn là việc quan trọng nhất.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Gia dụng | Nước lau sàn, xịt phòng, nến và sản phẩm xua muỗi |
| Tẩy rửa | Nước rửa chén, xà phòng |
| Mỹ phẩm | Sữa tắm, dầu gội (liều thấp) |
| Nguyên liệu | Tách citronellal, geraniol cho ngành hương liệu |
Mùi hương và cách phối
Sả Java có mùi sả tươi, hơi ngọt, bền hơn nhiều loại tinh dầu cỏ khác.
- Phối với màng tang, chanh cho mùi tươi sáng, hợp phòng khách.
- Phối với húng quế, bạc hà để tăng tác dụng xua muỗi.
- Phối với quế cành lá cho nước lau bếp sạch, ấm.
Cách dùng tại nhà
- Đuổi muỗi trong phòng: 5–6 giọt vào máy khuếch tán buổi tối, đóng bớt cửa.
- Xịt phòng, rèm, gầm giường: 20 giọt + 10 ml cồn + 90 ml nước, lắc đều trước khi xịt.
- Đuổi gián: lau sàn, gầm bếp với 15 giọt cho một xô nước; nhỏ vài giọt lên bông đặt góc tủ, gầm chậu rửa.
- Thoa da khi ra ngoài: pha 1–2% (2–4 giọt trong 10 ml dầu dừa), thử trước ở cổ tay, thoa lại sau 1–2 giờ.
Tự làm 3 sản phẩm xua muỗi đơn giản
- Xịt chống muỗi cho phòng: 100 ml nước cất, 10 ml cồn 70 độ, 15 giọt sả Java, 5 giọt màng tang hoặc húng quế. Lắc trước khi xịt lên rèm, gầm giường, góc tối; không xịt trực tiếp vào mặt.
- Dầu thoa tay chân (người lớn): 10 ml dầu dừa, 3 giọt sả Java, 1 giọt bạc hà. Thoa vùng da hở, thoa lại sau 1–2 giờ; với trẻ từ 2 đến 6 tuổi, bỏ bạc hà và chỉ dùng 1–2 giọt sả Java.
- Túi thơm treo cửa: nhỏ 10 giọt lên một nắm bông hoặc vỏ bào gỗ, cho vào túi vải mỏng. Treo ở cửa sổ, nhỏ bổ sung khi mùi nhạt.
Các công thức này dùng cho gia đình; khi bán ra thị trường với công dụng xua côn trùng, sản phẩm cần được đăng ký theo quy định.
Dùng an toàn
- Không bôi nguyên chất; không thoa cho trẻ dưới 2 tuổi.
- Thai phụ, mẹ cho con bú, người hen suyễn nên hỏi bác sĩ trước khi thoa hoặc xông.
- Không uống; tránh mắt; để xa tầm tay trẻ em. Lỡ nuốt phải, không cố gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế.
- Không bôi lên lông chó, mèo; không khuếch tán trong phòng kín có mèo.
- Ngừng dùng nếu da đỏ, ngứa.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu vàng nhạt, trong; mùi sả ngọt, không hăng mùi khét hay dầu hỏa.
- Dầu sả kém chất lượng thường có mùi gắt, ít ngọt do lá cất quá lâu hoặc lẫn sả khác.
- Đậy kín, để nơi mát; dầu giữ mùi tốt khoảng 2–3 năm.
Chỉ tiêu chất lượng
Tham chiếu TCVN 11426:2016 (ISO 3848:2016): tỷ trọng tương đối ở 20 °C 0,880–0,902; chỉ số khúc xạ 1,4663–1,4770; góc quay cực −5° đến +1°. Sắc ký đồ phải có citronellal, geraniol, citronellol trong khoảng quy định.
Dầu giàu citronellal và geraniol thường được đánh giá cao hơn. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Sả Java trồng một lần thu hoạch nhiều năm, mỗi năm cắt nhiều lứa. Cây chịu được đất dốc, khô cằn và ít cần phân. Các HTX ở Trạm Tấu (Lào Cai, vùng Yên Bái cũ) và Mường La (Sơn La) đã trồng thành vùng; một số nơi ở Lâm Đồng cũng trồng.
- Công ty mua lá tươi hoặc phơi héo, cắt ngày nắng; hoặc mua dầu thô từ lò cất của HTX.
- Năng suất lá và hàm lượng dầu tuỳ đất, phân bón, số lứa cắt; công ty thử mẫu trước khi ký hợp đồng.
- Hỗ trợ giống và kỹ thuật miễn phí cho hộ trồng mới; ký hợp đồng thu mua.
Vì sao sả Java hợp với đất đồi trung du, miền núi:
- Bộ rễ chùm dày giữ đất, giảm xói mòn trên đất dốc.
- Ít sâu bệnh, gần như không cần phun thuốc; cần làm cỏ và bón phân hữu cơ sau mỗi lứa cắt.
- Thu tiền nhiều lần mỗi năm thay vì chờ một vụ, phù hợp hộ cần dòng tiền đều.
- Bã lá sau cất ủ làm phân bón lại cho chính ruộng sả.
Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Cắt lá cách gốc 15–20 cm để cây tái sinh; phơi héo ngắn.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lắng, lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu sả Java đuổi muỗi được bao lâu?
Thường khoảng 1–2 giờ sau mỗi lần thoa hoặc xịt, có khi ngắn hơn. Khuếch tán trong phòng giữ mùi đều hơn, nhưng nên ngắt quãng và mở hé cửa.
Sả Java khác sả chanh thế nào?
Sả chanh giàu citral, mùi chanh, dùng nấu ăn. Sả Java giàu citronellal, geraniol và được nghiên cứu nhiều hơn cho việc xua muỗi.
Dùng sả Java đuổi gián thế nào cho hiệu quả?
Lau sàn và gầm tủ hằng ngày, giữ bếp khô ráo, không để thức ăn thừa.
Tinh dầu sả có dùng cho trẻ nhỏ được không?
Không thoa cho trẻ dưới 2 tuổi; với trẻ lớn hơn chỉ dùng loại đã pha loãng nhiều và thử trước.
Có nên đốt tinh dầu sả bằng đèn cồn không?
Nên dùng máy khuếch tán siêu âm; đèn đốt dễ gây cháy và làm dầu biến mùi.
Tinh dầu sả Java có đuổi được kiến, chuột không?
Mùi sả mạnh khiến kiến tránh chỗ được lau; với chuột hiệu quả không rõ ràng, nên kết hợp bịt lỗ hổng và giữ nhà sạch.
Tôi có đất đồi bỏ trống, trồng sả Java được không?
Thường được; liên hệ để công ty khảo sát, cung cấp giống và bàn phương án thu mua.
Đọc thêm: Tinh dầu màng tang Tinh dầu húng quế Tinh dầu long não Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bạn có nguyên liệu sả Java hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: TCVN 11426:2016 – Tinh dầu sả Java · Trạm Tấu đổi thay từ trồng sả (Tạp chí Công Thương) · HTX Mường La phát triển nhờ sả Java (VnBusiness)