26 Tháng 10, 2026
Chưng cất hơi nước là cho hơi nước đi qua lá, vỏ, quả để kéo tinh dầu bay theo. Hỗn hợp hơi được làm lạnh trong ống ngưng, chảy vào bình tách, nơi dầu và nước tự tách lớp. Một mẻ thường kéo dài vài giờ. Hiệu suất tuỳ nguyên liệu, từ dưới 1% với lá sả, bạc hà đến 15–20% với nụ đinh hương khô.
Tinh dầu nằm trong các túi, tuyến nhỏ của lá, vỏ, quả. Phần lớn thành phần thơm sôi ở nhiệt độ cao hơn nước. Nhưng khi đi cùng hơi nước, chúng bay hơi được ở khoảng 100 °C, thấp hơn nhiệt độ sôi riêng của chúng.
Có hai kiểu thường gặp:
| Bộ phận | Việc nó làm | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Nguồn hơi (nồi hơi, bếp củi) | Tạo hơi nước đều | Lửa ổn định, không để cạn nước |
| Nồi cất | Chứa nguyên liệu, cho hơi đi qua | Nén đều, không để hơi đi tắt qua khe |
| Ống ngưng | Làm lạnh hơi thành nước và dầu | Nước làm mát đủ lạnh, ống sạch |
| Bình tách (thùng chiết) | Cho dầu và nước tự tách lớp | Lấy đúng lớp dầu nổi hoặc chìm |
Ở các xã trồng quế, lò cất thường là một nồi thép lớn trên bếp củi, ống ngưng làm mát bằng nước suối. Cách lò cất quế vận hành được mô tả ở trang tinh dầu quế cành lá.
Dầu nổi hay chìm? Phần lớn tinh dầu nhẹ hơn nước, nổi lên trên bình tách. Tinh dầu quế nặng hơn nước, lắng ở đáy. Bình tách phải thiết kế đúng cho từng loại dầu.
| Nguyên liệu | Sơ chế trước khi cất | Lý do |
|---|---|---|
| Lá sả Java, sả chanh | Cắt ngày nắng, có thể phơi héo | Giảm nước, giữ dầu |
| Hương nhu trắng | Cất ngay sau khi cắt | Để lâu, phơi nắng gắt mất dầu |
| Lá hoắc hương | Phơi râm 2–5 ngày rồi ủ; không sấy trên 40 °C | Ủ giúp giải phóng dầu, tròn mùi |
| Quả màng tang | Cất sớm sau khi hái | Quả tươi dễ hỏng, mất dầu |
| Quả hồi khô | Sấy dưới 50 °C, ẩm 10% trở xuống | Sấy quá nóng làm mất tinh dầu |
| Vỏ, cành lá quế | Khô đều, không mốc | Mốc làm dầu có mùi lạ |
Tỷ lệ dưới đây là số tham khảo từ tài liệu; thực tế tuỳ giống, vùng, độ khô và cách cất.
| Nguyên liệu | Tỷ lệ tinh dầu (tham khảo) | Nguyên liệu cho 1 kg dầu (chia đơn giản) |
|---|---|---|
| Lá sả Java tươi | Khoảng 0,8% | Khoảng 125 kg |
| Cây bạc hà á tươi | 0,7–0,8% | Khoảng 125–140 kg |
| Quả màng tang tươi | 2,2–2,7% | Khoảng 37–45 kg |
| Vỏ bưởi | Khoảng 1,8–1,9% | Khoảng 53–56 kg |
| Lá ngọc lan tươi | 0,2–0,4% | Khoảng 250–500 kg |
| Nụ đinh hương khô | 15–20% | Khoảng 5–7 kg |
Nước còn lại sau khi tách dầu gọi là nước chưng (hydrosol). Nước này vẫn có mùi nhẹ của cây, có thể dùng làm nước lau nhà, tưới bã ủ. Xem thêm bài nước thơm bạc hà (hydrosol) là gì.
Bã lá sau cất được phơi làm chất đốt cho mẻ sau, hoặc ủ làm phân bón lại cho ruộng.
Cùng một loại cây, dầu khác nhau theo giống, vùng, mùa và cách cất. Nồi gỉ, ống ngưng bẩn làm dầu sẫm màu, mùi khét.
Sắc ký khí (GC, GC-MS) cho biết thành phần chính có đạt khoảng chuẩn hay không. Thảo Dược Xanh lập COA và MSDS cho từng lô; cách đọc phiếu ở bài đọc phiếu GC-MS và COA.
Nhiều nguyên liệu như quả màng tang, cây hương nhu, lá sả cần cất càng sớm càng tốt sau khi thu. Quãng đường từ vườn đến lò càng dài, dầu càng hao.
Thảo Dược Xanh đang phát triển thiết bị chiết xuất hơi nước di động đặt trên xe tải. Mục tiêu là đưa thiết bị đến tận vùng nguyên liệu để chiết ngay tại vườn.
Hộ, HTX có nguyên liệu hoặc lò cất muốn bán dầu thô có thể xem trang Thu mua nguyên liệu.
Thường vài giờ cho một mẻ, tuỳ nguyên liệu, lượng nạp và công suất lò. Vỏ, quả khô thường cần lâu hơn lá tươi.
Dầu mới cất thường còn lẫn nước và mùi “nồi”. Để lắng, tách nước, lọc trong; một số dầu như hoắc hương còn dịu mùi sau vài tháng ủ.
Mua lẻ: Tinh dầu chai thủy tinh 10 ml — xem danh mục Tinh dầu thảo mộc. Chai 10 ml dùng để xông thơm, khuếch tán, pha nước lau, làm nến; không bôi lên da. Miễn phí vận chuyển toàn quốc.
Tìm hiểu thêm 23 loại tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Thành phần, công dụng, chỉ tiêu chất lượng và vùng nguyên liệu — tổng hợp có nguồn.
Đọc thêm: Tinh dầu thảo mộc Việt Nam Cách làm tinh dầu bạc hà Thu mua nguyên liệu
Nguồn tham khảo: ISO 9235:2021 Aromatic natural raw materials — Vocabulary · Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.