Tin tức

CITES là gì? Cây dược liệu, tinh dầu nào thuộc CITES và người trồng cần biết gì

22 Tháng 11, 2026

CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp. Loài có tên trong Phụ lục CITES chỉ được xuất khẩu khi có giấy phép CITES. Một số dược liệu, nguyên liệu tinh dầu thuộc diện này: cẩu tích, trầm hương, gỗ hồng Brazil, các loài lan. Ở Việt Nam, cơ sở trồng các loài này phải đăng ký mã số với cơ quan kiểm lâm cấp tỉnh.

Tác giả: KS. Đào Xuân Quang — Thảo Dược Xanh · Cập nhật 22/11/2026

CITES là gì?

CITES là tên viết tắt tiếng Anh của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp. Việt Nam là thành viên của công ước.

Theo công ước, “buôn bán” gồm xuất khẩu, tái xuất khẩu, nhập khẩu và nhập nội từ biển. Nói gọn: CITES kiểm soát việc đưa mẫu vật qua biên giới, để buôn bán quốc tế không đẩy loài tới tuyệt chủng.

“Mẫu vật” không chỉ là cây sống. Tùy từng loài, đó có thể là thân rễ khô, gỗ, bột, tinh dầu, cao chiết.

Ba phụ lục CITES khác nhau thế nào?

Thông tư 85/2025/TT-BNNMT ngày 31/12/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường giải thích ba phụ lục như sau:

Phụ lục Loài thuộc diện Ý nghĩa thực tế
Phụ lục I Loài bị đe dọa tuyệt chủng Cấm xuất khẩu, nhập khẩu mẫu vật lấy từ tự nhiên vì mục đích thương mại
Phụ lục II Loài chưa bị đe dọa tuyệt chủng nhưng có thể bị nếu buôn bán không kiểm soát Được buôn bán, nhưng phải có giấy phép CITES
Phụ lục III Loài một nước thành viên đề nghị các nước khác cùng kiểm soát Được buôn bán, có kiểm soát

Phần lớn dược liệu, nguyên liệu tinh dầu có liên quan nằm ở Phụ lục II.

Ở Việt Nam, loài thuộc Phụ lục II, III có phân bố tự nhiên trong nước được xếp vào Nhóm II của danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm. Nhóm này bị hạn chế khai thác vì mục đích thương mại.

Dược liệu, nguyên liệu tinh dầu nào thuộc CITES?

Mỗi loài trong Phụ lục II đi kèm một chú giải (ký hiệu #). Chú giải cho biết bộ phận nào bị kiểm soát, bộ phận nào được miễn. Một số ví dụ hay gặp:

Loài Tên khoa học Phụ lục Bộ phận bị kiểm soát (tóm tắt)
Cẩu tích Cibotium barometz II Hầu hết bộ phận và sản phẩm; hạt, bào tử, phấn được loại trừ
Trầm hương Aquilaria spp., Gyrinops spp. II (chú giải #14) Mọi bộ phận và sản phẩm, trừ hạt, phấn, quả, lá, cây nuôi cấy mô trong bình vô trùng, bột trầm đã chưng hết dầu, sản phẩm hoàn chỉnh đóng gói bán lẻ
Gỗ hồng Brazil Aniba rosaeodora II (chú giải #12) Gỗ tròn, gỗ xẻ, ván lạng, ván ép và chiết xuất, gồm cả tinh dầu
Các loài lan (lan kim tuyến, thạch hộc…) Orchidaceae spp. II (trừ các loài ở Phụ lục I) Theo chú giải chung của họ Lan

Với trầm hương, ngoại lệ “sản phẩm hoàn chỉnh đóng gói bán lẻ” không áp dụng cho dăm gỗ, chuỗi hạt, tràng hạt và đồ khắc. Tinh dầu trầm bán dạng nguyên liệu vẫn thuộc diện kiểm soát.

Với gỗ hồng Brazil, sản phẩm hoàn chỉnh có chứa chiết xuất làm thành phần, kể cả nước hoa, không thuộc diện chú giải #12.

Danh sách và chú giải CITES được sửa sau mỗi kỳ hội nghị các nước thành viên. Muốn biết chắc một loài có thuộc CITES không, tra theo tên khoa học trên trang Species+ của CITES hoặc hỏi Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam.

Trồng cây thuộc CITES có cần đăng ký không?

Có. Theo Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, cơ sở trồng loài thuộc Phụ lục CITES phải được cấp mã số cơ sở trồng.

Nội dung Quy định
Cơ quan cấp mã số Cơ quan Kiểm lâm cấp tỉnh
Hồ sơ Đơn đề nghị (Mẫu số 30) và phương án trồng (Mẫu số 31), nộp trước khi trồng
Điều kiện chính Giống có nguồn gốc hợp pháp; an toàn cho người, đúng quy định môi trường
Thời hạn giải quyết 3 ngày làm việc; 15 ngày làm việc nếu phải kiểm tra thực tế
Sổ sách Ghi sổ theo dõi (Mẫu số 10) mỗi lần nhập, bán, chuyển giao
Khi nhận cây giống Báo cơ quan kiểm lâm sở tại trong 3 ngày làm việc (Mẫu số 11)
Trường hợp không phải đăng ký Có một số, ví dụ trồng dưới 30 cây thuộc Phụ lục II, III không vì mục đích thương mại

Cơ sở có mã số được khai thác, bán, chuyển nhượng, vận chuyển sản phẩm từ vườn trồng. Khi đó vẫn phải ghi sổ và làm hồ sơ lâm sản, xem mục “Mua bán, vận chuyển trong nước” bên dưới.

Vườn đã trồng từ trước khi Thông tư có hiệu lực: trong 12 tháng, Ủy ban nhân dân tỉnh chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường thống kê các cơ sở này. Hết thời hạn đó, cơ sở phải đăng ký mã số. Lịch cụ thể ở từng tỉnh nên hỏi Chi cục Kiểm lâm.

Với cẩu tích, điều kiện “giống có nguồn gốc hợp pháp” là lý do nên tự gieo từ bào tử hoặc mua cây con có hồ sơ, thay vì đào cây ngoài rừng. Cách gieo có ở bài nhân giống cẩu tích bằng bào tử.

Mua bán, vận chuyển trong nước cần giấy tờ gì?

Giấy phép CITES chỉ dùng khi đưa hàng qua biên giới. Mua bán, vận chuyển trong nước không cần giấy phép CITES, nhưng sản phẩm của loài thuộc Phụ lục CITES vẫn là lâm sản phải quản lý chặt.

Quy định nằm ở Thông tư 26/2025/TT-BNNMT về quản lý lâm sản, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 84/2025/TT-BNNMT. Theo đó, thực vật ngoài gỗ (như thân rễ cẩu tích, lá, hoa) thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm hoặc Phụ lục CITES phải có bảng kê lâm sản được cơ quan kiểm lâm xác nhận.

Quy định này không phân biệt cây trồng hay cây mọc tự nhiên.

Bộ giấy tờ cần có

Giấy tờ Ai lập, giữ Dùng khi nào
Mã số cơ sở trồng và hồ sơ nguồn gốc giống Chủ vườn Có trước khi trồng; giữ suốt thời gian khai thác
Sổ theo dõi cơ sở trồng Chủ vườn Ghi mỗi lần nhận giống, thu hoạch, bán, chuyển giao
Bảng kê lâm sản có xác nhận của cơ quan kiểm lâm sở tại Người bán (chủ lâm sản) lập, kiểm lâm xác nhận Sau khi thu hoạch, khi bán, chuyển giao, vận chuyển
Bản sao hồ sơ lô hàng Người bán giao cho người mua Mỗi lần mua bán, chuyển giao
Sổ theo dõi nhập, xuất lâm sản (Mẫu số 04) Tổ chức, hộ kinh doanh mua bán, chế biến Ghi ngay khi hàng vào, ra kho

Xin xác nhận bảng kê lâm sản thế nào?

  1. Lập bảng kê ghi tên loài, khối lượng, nguồn gốc của lô hàng.
  2. Nộp hồ sơ cho cơ quan kiểm lâm sở tại: đơn đề nghị (Mẫu số 03), bản chính bảng kê và sổ theo dõi của cơ sở.
  3. Chờ xác nhận: 2 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Nếu cần xác minh, cơ quan kiểm lâm báo trong 1 ngày làm việc; thời gian xác minh thêm 2 ngày làm việc, trường hợp phức tạp 3 ngày.
  4. Hàng đi đường mang theo bản chính bảng kê đã xác nhận. Cùng một chủ hàng, không đổi số lượng thì dùng một bảng kê cho cả chuyến.

Bảng kê có mã QR liên kết hồ sơ thì có thể thay cho một số giấy tờ kèm theo.

Ví dụ: bán thân rễ cẩu tích từ vườn trồng

Một hộ ở Sơn La có vườn cẩu tích, muốn bán 500 kg thân rễ khô cho một xưởng dược liệu ở Hà Nội:

  1. Trước đó: vườn đã có mã số cơ sở trồng; hộ giữ hóa đơn mua cây giống hoặc ghi chép gieo bào tử.
  2. Sau thu hoạch: ghi sổ theo dõi, lập bảng kê lâm sản cho lô 500 kg.
  3. Xin xác nhận bảng kê tại cơ quan kiểm lâm sở tại.
  4. Vận chuyển: xe chở hàng mang bản chính bảng kê đã xác nhận.
  5. Bên mua: nhận bản sao hồ sơ, ghi sổ nhập, xuất lâm sản, lưu hồ sơ của từng khâu, kể cả khi chế biến thành sản phẩm.

Ví dụ minh họa trình tự, không phải mô tả một trường hợp có thật.

Thiếu một khâu giấy tờ, lô hàng rất khó chứng minh nguồn gốc hợp pháp khi bị kiểm tra. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chủ lâm sản có trách nhiệm lập và lưu giữ hồ sơ để cơ quan chức năng kiểm tra, truy xuất nguồn gốc.

Xuất khẩu dược liệu thuộc CITES cần giấy tờ gì?

Mẫu vật loài thuộc Phụ lục CITES khi xuất khẩu phải có giấy phép CITES, do Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam cấp. Cơ quan này thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm.

  • Hồ sơ gồm đơn đề nghị và bản sao bảng kê lâm sản có xác nhận của cơ quan kiểm lâm sở tại, cùng giấy tờ khác theo quy định.
  • Thời hạn giải quyết: 5 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ.
  • Giấy phép có hiệu lực tối đa 6 tháng và chỉ dùng cho một lần xuất.
  • Cây trồng cấy nhân tạo từ cơ sở có mã số là căn cứ để được cấp phép, nhưng vẫn phải có giấy phép CITES khi xuất khẩu.

Cẩu tích là ví dụ cụ thể. Theo báo cáo của Viện Dược liệu gửi Ban thư ký CITES, Việt Nam từng đặt hạn ngạch xuất khẩu cẩu tích 153 tấn năm 2001. Lượng xuất thực tế những năm 2002–2007 dao động 38,5–111 tấn mỗi năm, chủ yếu sang Trung Quốc.

Người trồng, người thu mua nên làm gì?

  1. Tra tên khoa học của cây định trồng hoặc định mua trước khi đầu tư.
  2. Giữ giấy tờ nguồn giống: hóa đơn, hợp đồng, hồ sơ vườn ươm, nhất là với loài thuộc CITES.
  3. Đăng ký mã số cơ sở trồng trước khi trồng loài thuộc Phụ lục CITES với mục đích thương mại.
  4. Không mua nguyên liệu khai thác trái phép từ rừng đặc dụng, rừng phòng hộ.
  5. Hỏi cơ quan kiểm lâm cấp tỉnh khi chưa chắc thủ tục, trước khi trồng hay bán số lượng lớn.

Liên kết trồng giữa nông hộ và doanh nghiệp giúp nguồn gốc nguyên liệu rõ ràng hơn; xem bài liên kết trồng cây dược liệu với doanh nghiệp. Các cách nhân giống cây dược liệu có ở bài tổng hợp phương pháp nhân giống.

Bài viết tổng hợp quy định để tham khảo, không thay cho tư vấn pháp lý. Thủ tục cụ thể nên hỏi cơ quan kiểm lâm nơi trồng hoặc Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

CITES là gì?

CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp; loài có tên trong Phụ lục CITES chỉ được xuất khẩu, nhập khẩu khi có giấy phép CITES.

Trồng cẩu tích có phải đăng ký không?

Có. Cẩu tích (Cibotium barometz) thuộc Phụ lục II CITES; cơ sở trồng phải được cơ quan kiểm lâm cấp tỉnh cấp mã số, trừ một số trường hợp nhỏ không vì mục đích thương mại.

Cây trồng nhân tạo có được miễn giấy phép CITES khi xuất khẩu không?

Không. Cây trồng cấy nhân tạo từ cơ sở có mã số là căn cứ để được cấp giấy phép CITES, nhưng khi xuất khẩu vẫn phải có giấy phép.

Mua bán trong nước có cần giấy phép CITES không?

Không cần giấy phép CITES, vì giấy phép này dùng cho xuất khẩu, nhập khẩu. Nhưng người bán phải lập bảng kê lâm sản được cơ quan kiểm lâm sở tại xác nhận, kèm hồ sơ nguồn gốc; bên mua là tổ chức, hộ kinh doanh phải ghi sổ theo dõi nhập, xuất lâm sản.

Bạn có nguyên liệu hoặc muốn liên kết trồng?

Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu cho nhiều loại tinh dầu, hỗ trợ giống và kỹ thuật cho nông hộ, HTX.

Xem trang Thu muaZalo 0983.299.529

Đọc thêm: Nhân giống cẩu tích bằng bào tử Các phương pháp nhân giống cây dược liệu Liên kết trồng cây dược liệu với doanh nghiệp Thu mua nguyên liệu tinh dầu

Nguồn tham khảo: Thông tư 85/2025/TT-BNNMT về quản lý loài nguy cấp, quý, hiếm và thực thi CITES (Cổng TTĐT Chính phủ) · Công ước CITES, bản tiếng Việt (Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học) · Thông tư 26/2025/TT-BNNMT về quản lý lâm sản (Cơ sở dữ liệu quốc gia về VBPL) · Tuổi Trẻ: Bộ NN&MT trả lời về hồ sơ chứng minh nguồn gốc lâm sản (06/2026) · Báo Lâm Đồng: Thủ tục cấp mã số cơ sở trồng thực vật thuộc Phụ lục CITES · CITES CoP19 Inf. 5: Lịch sử chú giải #14 cho trầm hương · CITES SC78 Doc. 76: Chú giải #11, #12, #14 · CITES SC78 Doc. 72: Sản phẩm từ lan Phụ lục II · CITES PC18 Doc. 11.3: Chú giải cho cẩu tích · Nguyễn Tập và cs. (Viện Dược liệu). Non-detriment finding for Cibotium barometz in Viet Nam · Species+ (tra cứu loài CITES)

Zalo