22 Tháng 11, 2026
CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp. Loài có tên trong Phụ lục CITES chỉ được xuất khẩu khi có giấy phép CITES. Một số dược liệu, nguyên liệu tinh dầu thuộc diện này: cẩu tích, trầm hương, gỗ hồng Brazil, các loài lan. Ở Việt Nam, cơ sở trồng các loài này phải đăng ký mã số với cơ quan kiểm lâm cấp tỉnh.
CITES là tên viết tắt tiếng Anh của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp. Việt Nam là thành viên của công ước.
Theo công ước, “buôn bán” gồm xuất khẩu, tái xuất khẩu, nhập khẩu và nhập nội từ biển. Nói gọn: CITES kiểm soát việc đưa mẫu vật qua biên giới, để buôn bán quốc tế không đẩy loài tới tuyệt chủng.
“Mẫu vật” không chỉ là cây sống. Tùy từng loài, đó có thể là thân rễ khô, gỗ, bột, tinh dầu, cao chiết.
Thông tư 85/2025/TT-BNNMT ngày 31/12/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường giải thích ba phụ lục như sau:
| Phụ lục | Loài thuộc diện | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| Phụ lục I | Loài bị đe dọa tuyệt chủng | Cấm xuất khẩu, nhập khẩu mẫu vật lấy từ tự nhiên vì mục đích thương mại |
| Phụ lục II | Loài chưa bị đe dọa tuyệt chủng nhưng có thể bị nếu buôn bán không kiểm soát | Được buôn bán, nhưng phải có giấy phép CITES |
| Phụ lục III | Loài một nước thành viên đề nghị các nước khác cùng kiểm soát | Được buôn bán, có kiểm soát |
Phần lớn dược liệu, nguyên liệu tinh dầu có liên quan nằm ở Phụ lục II.
Ở Việt Nam, loài thuộc Phụ lục II, III có phân bố tự nhiên trong nước được xếp vào Nhóm II của danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm. Nhóm này bị hạn chế khai thác vì mục đích thương mại.
Mỗi loài trong Phụ lục II đi kèm một chú giải (ký hiệu #). Chú giải cho biết bộ phận nào bị kiểm soát, bộ phận nào được miễn. Một số ví dụ hay gặp:
| Loài | Tên khoa học | Phụ lục | Bộ phận bị kiểm soát (tóm tắt) |
|---|---|---|---|
| Cẩu tích | Cibotium barometz | II | Hầu hết bộ phận và sản phẩm; hạt, bào tử, phấn được loại trừ |
| Trầm hương | Aquilaria spp., Gyrinops spp. | II (chú giải #14) | Mọi bộ phận và sản phẩm, trừ hạt, phấn, quả, lá, cây nuôi cấy mô trong bình vô trùng, bột trầm đã chưng hết dầu, sản phẩm hoàn chỉnh đóng gói bán lẻ |
| Gỗ hồng Brazil | Aniba rosaeodora | II (chú giải #12) | Gỗ tròn, gỗ xẻ, ván lạng, ván ép và chiết xuất, gồm cả tinh dầu |
| Các loài lan (lan kim tuyến, thạch hộc…) | Orchidaceae spp. | II (trừ các loài ở Phụ lục I) | Theo chú giải chung của họ Lan |
Với trầm hương, ngoại lệ “sản phẩm hoàn chỉnh đóng gói bán lẻ” không áp dụng cho dăm gỗ, chuỗi hạt, tràng hạt và đồ khắc. Tinh dầu trầm bán dạng nguyên liệu vẫn thuộc diện kiểm soát.
Với gỗ hồng Brazil, sản phẩm hoàn chỉnh có chứa chiết xuất làm thành phần, kể cả nước hoa, không thuộc diện chú giải #12.
Danh sách và chú giải CITES được sửa sau mỗi kỳ hội nghị các nước thành viên. Muốn biết chắc một loài có thuộc CITES không, tra theo tên khoa học trên trang Species+ của CITES hoặc hỏi Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam.
Có. Theo Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, cơ sở trồng loài thuộc Phụ lục CITES phải được cấp mã số cơ sở trồng.
| Nội dung | Quy định |
|---|---|
| Cơ quan cấp mã số | Cơ quan Kiểm lâm cấp tỉnh |
| Hồ sơ | Đơn đề nghị (Mẫu số 30) và phương án trồng (Mẫu số 31), nộp trước khi trồng |
| Điều kiện chính | Giống có nguồn gốc hợp pháp; an toàn cho người, đúng quy định môi trường |
| Thời hạn giải quyết | 3 ngày làm việc; 15 ngày làm việc nếu phải kiểm tra thực tế |
| Sổ sách | Ghi sổ theo dõi (Mẫu số 10) mỗi lần nhập, bán, chuyển giao |
| Khi nhận cây giống | Báo cơ quan kiểm lâm sở tại trong 3 ngày làm việc (Mẫu số 11) |
| Trường hợp không phải đăng ký | Có một số, ví dụ trồng dưới 30 cây thuộc Phụ lục II, III không vì mục đích thương mại |
Cơ sở có mã số được khai thác, bán, chuyển nhượng, vận chuyển sản phẩm từ vườn trồng. Khi đó vẫn phải ghi sổ và làm hồ sơ lâm sản, xem mục “Mua bán, vận chuyển trong nước” bên dưới.
Vườn đã trồng từ trước khi Thông tư có hiệu lực: trong 12 tháng, Ủy ban nhân dân tỉnh chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường thống kê các cơ sở này. Hết thời hạn đó, cơ sở phải đăng ký mã số. Lịch cụ thể ở từng tỉnh nên hỏi Chi cục Kiểm lâm.
Với cẩu tích, điều kiện “giống có nguồn gốc hợp pháp” là lý do nên tự gieo từ bào tử hoặc mua cây con có hồ sơ, thay vì đào cây ngoài rừng. Cách gieo có ở bài nhân giống cẩu tích bằng bào tử.
Giấy phép CITES chỉ dùng khi đưa hàng qua biên giới. Mua bán, vận chuyển trong nước không cần giấy phép CITES, nhưng sản phẩm của loài thuộc Phụ lục CITES vẫn là lâm sản phải quản lý chặt.
Quy định nằm ở Thông tư 26/2025/TT-BNNMT về quản lý lâm sản, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 84/2025/TT-BNNMT. Theo đó, thực vật ngoài gỗ (như thân rễ cẩu tích, lá, hoa) thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm hoặc Phụ lục CITES phải có bảng kê lâm sản được cơ quan kiểm lâm xác nhận.
Quy định này không phân biệt cây trồng hay cây mọc tự nhiên.
| Giấy tờ | Ai lập, giữ | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Mã số cơ sở trồng và hồ sơ nguồn gốc giống | Chủ vườn | Có trước khi trồng; giữ suốt thời gian khai thác |
| Sổ theo dõi cơ sở trồng | Chủ vườn | Ghi mỗi lần nhận giống, thu hoạch, bán, chuyển giao |
| Bảng kê lâm sản có xác nhận của cơ quan kiểm lâm sở tại | Người bán (chủ lâm sản) lập, kiểm lâm xác nhận | Sau khi thu hoạch, khi bán, chuyển giao, vận chuyển |
| Bản sao hồ sơ lô hàng | Người bán giao cho người mua | Mỗi lần mua bán, chuyển giao |
| Sổ theo dõi nhập, xuất lâm sản (Mẫu số 04) | Tổ chức, hộ kinh doanh mua bán, chế biến | Ghi ngay khi hàng vào, ra kho |
Bảng kê có mã QR liên kết hồ sơ thì có thể thay cho một số giấy tờ kèm theo.
Một hộ ở Sơn La có vườn cẩu tích, muốn bán 500 kg thân rễ khô cho một xưởng dược liệu ở Hà Nội:
Ví dụ minh họa trình tự, không phải mô tả một trường hợp có thật.
Thiếu một khâu giấy tờ, lô hàng rất khó chứng minh nguồn gốc hợp pháp khi bị kiểm tra. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chủ lâm sản có trách nhiệm lập và lưu giữ hồ sơ để cơ quan chức năng kiểm tra, truy xuất nguồn gốc.
Mẫu vật loài thuộc Phụ lục CITES khi xuất khẩu phải có giấy phép CITES, do Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam cấp. Cơ quan này thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm.
Cẩu tích là ví dụ cụ thể. Theo báo cáo của Viện Dược liệu gửi Ban thư ký CITES, Việt Nam từng đặt hạn ngạch xuất khẩu cẩu tích 153 tấn năm 2001. Lượng xuất thực tế những năm 2002–2007 dao động 38,5–111 tấn mỗi năm, chủ yếu sang Trung Quốc.
Liên kết trồng giữa nông hộ và doanh nghiệp giúp nguồn gốc nguyên liệu rõ ràng hơn; xem bài liên kết trồng cây dược liệu với doanh nghiệp. Các cách nhân giống cây dược liệu có ở bài tổng hợp phương pháp nhân giống.
Bài viết tổng hợp quy định để tham khảo, không thay cho tư vấn pháp lý. Thủ tục cụ thể nên hỏi cơ quan kiểm lâm nơi trồng hoặc Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam.
CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp; loài có tên trong Phụ lục CITES chỉ được xuất khẩu, nhập khẩu khi có giấy phép CITES.
Có. Cẩu tích (Cibotium barometz) thuộc Phụ lục II CITES; cơ sở trồng phải được cơ quan kiểm lâm cấp tỉnh cấp mã số, trừ một số trường hợp nhỏ không vì mục đích thương mại.
Không. Cây trồng cấy nhân tạo từ cơ sở có mã số là căn cứ để được cấp giấy phép CITES, nhưng khi xuất khẩu vẫn phải có giấy phép.
Không cần giấy phép CITES, vì giấy phép này dùng cho xuất khẩu, nhập khẩu. Nhưng người bán phải lập bảng kê lâm sản được cơ quan kiểm lâm sở tại xác nhận, kèm hồ sơ nguồn gốc; bên mua là tổ chức, hộ kinh doanh phải ghi sổ theo dõi nhập, xuất lâm sản.
Bạn có nguyên liệu hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu cho nhiều loại tinh dầu, hỗ trợ giống và kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Đọc thêm: Nhân giống cẩu tích bằng bào tử Các phương pháp nhân giống cây dược liệu Liên kết trồng cây dược liệu với doanh nghiệp Thu mua nguyên liệu tinh dầu
Nguồn tham khảo: Thông tư 85/2025/TT-BNNMT về quản lý loài nguy cấp, quý, hiếm và thực thi CITES (Cổng TTĐT Chính phủ) · Công ước CITES, bản tiếng Việt (Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học) · Thông tư 26/2025/TT-BNNMT về quản lý lâm sản (Cơ sở dữ liệu quốc gia về VBPL) · Tuổi Trẻ: Bộ NN&MT trả lời về hồ sơ chứng minh nguồn gốc lâm sản (06/2026) · Báo Lâm Đồng: Thủ tục cấp mã số cơ sở trồng thực vật thuộc Phụ lục CITES · CITES CoP19 Inf. 5: Lịch sử chú giải #14 cho trầm hương · CITES SC78 Doc. 76: Chú giải #11, #12, #14 · CITES SC78 Doc. 72: Sản phẩm từ lan Phụ lục II · CITES PC18 Doc. 11.3: Chú giải cho cẩu tích · Nguyễn Tập và cs. (Viện Dược liệu). Non-detriment finding for Cibotium barometz in Viet Nam · Species+ (tra cứu loài CITES)