22 Tháng 11, 2026
Cẩu tích (Cibotium barometz) là dương xỉ làm thuốc, sinh sản chủ yếu bằng bào tử ở mặt dưới lá. Bào tử thu vào mùa tháng 8–12, gieo thưa trên giá thể sạch, giữ ẩm. Bào tử nảy mầm sau khoảng 1–2 tuần, thành nguyên tản sau 1–2 tháng, nhưng phải 8–10 tháng mới có cây con ra ngôi. Tỷ lệ thành cây thấp, nên cần gieo nhiều và giữ sạch nấm.
Theo Đỗ Tất Lợi, cẩu tích (cây lông cu li) là một loài dương xỉ, có khi cao tới 2,5 m, lá dài đến 2 m. Vị thuốc là thân rễ phủ lông tơ vàng, trông như con chó con, nên mới có tên “cẩu tích”.
Một báo cáo của Viện Dược liệu gửi Ban thư ký CITES ghi nhận cẩu tích có ở nhiều tỉnh:
| Vùng | Tỉnh có cẩu tích (tên trong báo cáo) | Độ cao |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Thanh Hóa, Nghệ An | 300–1.000 m |
| Miền Nam | Kon Tum (vùng Ngọc Linh), Quảng Nam, Đắk Lắk (Chư Yang Sin), Lâm Đồng (Bidoup) | 800–1.500 m |
Tên tỉnh giữ như trong báo cáo, trước đợt sáp nhập tỉnh năm 2025.
Cây mọc ở thung lũng, bìa rừng, ven suối, dưới tán rừng thông. Nơi hợp có nhiệt độ trung bình 20–23 °C, mưa 1.800–2.600 mm mỗi năm, đất feralit đỏ nâu, chua.
Cẩu tích thuộc Phụ lục II của Công ước CITES. Mua bán quốc tế loài này phải có giấy phép, khai thác trong nước cũng chịu quản lý.
Cây lại lớn chậm. Theo báo cáo nói trên:
Báo cáo cũng ghi tại thời điểm khảo sát, Việt Nam chưa có vùng trồng cẩu tích; toàn bộ nguyên liệu lấy từ tự nhiên. Nhóm tác giả khuyến nghị nghiên cứu nhân giống bằng bào tử. Các phương pháp nhân giống khác có ở bài các phương pháp nhân giống cây dược liệu.
Lật mặt dưới lá, sẽ thấy các ổ túi bào tử xếp thành hàng hai bên gân của mỗi thùy lá chét. Ở lá lớn, mỗi thùy có từ 2–6 cặp ổ hoặc hơn.

Ổ còn xanh vàng, màng che khép kín là bào tử chưa chín. Khi chín, ổ sẫm màu và mở ra. Bào tử cẩu tích có màu vàng óng, không có diệp lục, mịn như bụi.
Theo báo cáo của Viện Dược liệu, mùa cẩu tích mang bào tử là tháng 8 đến tháng 12.

Khi thu ngoài tự nhiên, chỉ cắt vài thùy lá, không đào cây. Cây mẹ vẫn sống và cho bào tử mùa sau.
Giá thể phải sạch, giữ ẩm tốt:
Mật độ: trong thí nghiệm ở Trung Quốc, mức gieo 30 bào tử/cm² cho tỷ lệ nảy mầm và thành cây tốt nhất trong các mức đã thử. Thực tế ngoài vườn ươm khó đếm bào tử, nên rắc thật mỏng, đều tay.
Điều kiện nuôi trong thí nghiệm đó: ngày 14 giờ chiếu sáng ở 26 °C, đêm 24 °C, độ ẩm 85%. Ở vườn ươm thường, có thể đậy hộp gieo bằng nilon hoặc kính, để nơi sáng tán xạ, tránh nắng trực tiếp.
Giữ ẩm bằng phun sương, không tưới mạnh làm trôi bào tử. Nguyên tản cần màng nước mỏng để thụ tinh, nhưng úng sẽ bị nấm.
| Giai đoạn | Thời gian sau gieo | Nguồn |
|---|---|---|
| Phần lớn bào tử nảy mầm | 7–15 ngày | Forests 2026 |
| Nguyên tản thấy bằng mắt | 28–55 ngày | Forests 2026 |
| Nguyên tản hình tim trưởng thành | Từ khoảng 45 ngày | Biodiversitas 2015 |
| Cây con non mọc từ nguyên tản | Khoảng 178 ngày (ảnh minh hoạ trong bài báo) | Biodiversitas 2015 |
| Cây con đủ lớn để ra ngôi | 8–10 tháng | Forests 2026 |
Tỷ lệ thành cây thấp. Ở mật độ tốt nhất trong thí nghiệm ở Trung Quốc, chỉ khoảng 11% số bào tử gieo cho ra cây con. Vì vậy nên gieo nhiều hộp, gieo nối tiếp nhiều đợt.
Bào tử chưa gieo ngay có thể bảo quản lạnh. Trong nghiên cứu ở Trung Quốc:
Nhận định thực tế: gói bào tử trong giấy khô, cho vào túi kín, để ngăn đá hoặc ngăn mát tủ lạnh. Ghi nhãn ngày thu để gieo bào tử cũ trước.
Có. Một nghiên cứu ở Indonesia (Biodiversitas, 2020) gieo bào tử cẩu tích trong ống nghiệm trên môi trường ½MS; bào tử bắt đầu nảy mầm sau 7–14 ngày. Một nhóm ở Trung Quốc (2017) đã nhân nhanh cẩu tích bằng nuôi cấy mô từ cây con.
Cách này cần phòng thí nghiệm vô trùng. Hợp với cơ sở làm cây giống quy mô lớn, không hợp với hộ nhỏ.
Cẩu tích thuộc diện quản lý theo CITES. Trước khi khai thác, mua bán số lượng lớn hay xuất khẩu, nên hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương về giấy tờ cần có. Xem thêm: CITES là gì và người trồng cần biết gì.
Nếu đang tìm cây dược liệu, cây lấy dầu hợp vùng đồi núi, xem thêm trồng cây gì lấy tinh dầu ở vùng đồi núi.
Cẩu tích (Cibotium barometz) chủ yếu nhân bằng bào tử ở mặt dưới lá; cũng có thể nhân bằng nuôi cấy mô. Cây không có hạt.
Bào tử cẩu tích nảy mầm sau khoảng 1–2 tuần, nhưng phải khoảng 8–10 tháng mới có cây con đủ lớn để ra ngôi.
Cẩu tích mang bào tử vào khoảng tháng 8 đến tháng 12. Ổ chín sẫm màu và mở ra; ổ còn xanh vàng, màng che khép là chưa chín.
Bạn có nguyên liệu hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu cho nhiều loại tinh dầu, hỗ trợ giống và kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Đọc thêm: Các phương pháp nhân giống cây dược liệu Trồng cây gì lấy tinh dầu ở vùng đồi núi Thu mua nguyên liệu tinh dầu
Nguồn tham khảo: Nguyễn Tập và cs. (Viện Dược liệu). Non-detriment finding for Cibotium barometz in Viet Nam (CITES) · Zhang S. và cs. Spore germination of Cibotium barometz. Forests 2026;17(7):730 · Praptosuwiryo T.N.G. và cs. Gametophytes of Cibotium barometz in natural media. Biodiversitas 2015;16(2):303–310 · Isnaini Y., Praptosuwiryo T.Ng. In vitro spore germination of Cibotium barometz. Biodiversitas 2020 · Yu R. và cs. In vitro propagation of Cibotium barometz. Plant Cell Tiss Organ Cult 2017 · Cây cẩu tích – Đỗ Tất Lợi · Australian National Botanic Gardens. Growing ferns from spores