Tin tức

Nhân giống cẩu tích bằng bào tử: thu, gieo và chăm cây con

22 Tháng 11, 2026

Cẩu tích (Cibotium barometz) là dương xỉ làm thuốc, sinh sản chủ yếu bằng bào tử ở mặt dưới lá. Bào tử thu vào mùa tháng 8–12, gieo thưa trên giá thể sạch, giữ ẩm. Bào tử nảy mầm sau khoảng 1–2 tuần, thành nguyên tản sau 1–2 tháng, nhưng phải 8–10 tháng mới có cây con ra ngôi. Tỷ lệ thành cây thấp, nên cần gieo nhiều và giữ sạch nấm.

Tác giả: ThS. Phạm Thị Thanh Thìn — Thảo Dược Xanh · Cập nhật 22/11/2026

Cẩu tích là cây gì, mọc ở đâu?

Theo Đỗ Tất Lợi, cẩu tích (cây lông cu li) là một loài dương xỉ, có khi cao tới 2,5 m, lá dài đến 2 m. Vị thuốc là thân rễ phủ lông tơ vàng, trông như con chó con, nên mới có tên “cẩu tích”.

Một báo cáo của Viện Dược liệu gửi Ban thư ký CITES ghi nhận cẩu tích có ở nhiều tỉnh:

Vùng Tỉnh có cẩu tích (tên trong báo cáo) Độ cao
Miền Bắc Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Thanh Hóa, Nghệ An 300–1.000 m
Miền Nam Kon Tum (vùng Ngọc Linh), Quảng Nam, Đắk Lắk (Chư Yang Sin), Lâm Đồng (Bidoup) 800–1.500 m

Tên tỉnh giữ như trong báo cáo, trước đợt sáp nhập tỉnh năm 2025.

Cây mọc ở thung lũng, bìa rừng, ven suối, dưới tán rừng thông. Nơi hợp có nhiệt độ trung bình 20–23 °C, mưa 1.800–2.600 mm mỗi năm, đất feralit đỏ nâu, chua.

Vì sao nên nhân giống cẩu tích?

Cẩu tích thuộc Phụ lục II của Công ước CITES. Mua bán quốc tế loài này phải có giấy phép, khai thác trong nước cũng chịu quản lý.

Cây lại lớn chậm. Theo báo cáo nói trên:

  • Cây cần trên 4 năm mới trưởng thành và mang bào tử.
  • Thân rễ phải nặng trên 1,5 kg mới nên khai thác.
  • Cùng một điểm, nên để khoảng 10 năm mới khai thác lại.

Báo cáo cũng ghi tại thời điểm khảo sát, Việt Nam chưa có vùng trồng cẩu tích; toàn bộ nguyên liệu lấy từ tự nhiên. Nhóm tác giả khuyến nghị nghiên cứu nhân giống bằng bào tử. Các phương pháp nhân giống khác có ở bài các phương pháp nhân giống cây dược liệu.

Nhận biết ổ bào tử trên lá cẩu tích

Lật mặt dưới lá, sẽ thấy các ổ túi bào tử xếp thành hàng hai bên gân của mỗi thùy lá chét. Ở lá lớn, mỗi thùy có từ 2–6 cặp ổ hoặc hơn.

Mặt dưới lá cẩu tích với các ổ túi bào tử xếp hai hàng
Mặt dưới thùy lá cẩu tích (Cibotium barometz): các ổ túi bào tử xếp hàng hai bên gân, màng che còn khép. Ảnh: Thảo Dược Xanh

Ổ còn xanh vàng, màng che khép kín là bào tử chưa chín. Khi chín, ổ sẫm màu và mở ra. Bào tử cẩu tích có màu vàng óng, không có diệp lục, mịn như bụi.

Theo báo cáo của Viện Dược liệu, mùa cẩu tích mang bào tử là tháng 8 đến tháng 12.

Thu bào tử thế nào?

  1. Chọn lá khỏe có nhiều ổ đã sẫm màu, ưu tiên cây mẹ to, khỏe.
  2. Cắt vài thùy lá mang ổ chín, không cần cắt cả tàu lá.
  3. Đặt lên giấy trắng sạch, mặt có ổ úp xuống, để nơi khô, kín gió.
  4. Sau vài ngày, gõ nhẹ lá. Bào tử rơi thành lớp bột vàng, lẫn vụn vỏ túi.
  5. Gom bào tử vào gói giấy, ghi ngày, nơi thu, cây mẹ.
Các thùy lá cẩu tích mang bào tử đặt trên giấy trắng để thu bào tử
Các thùy lá cẩu tích mang ổ bào tử đặt trên giấy trắng để thu bào tử. Ảnh: Thảo Dược Xanh

Khi thu ngoài tự nhiên, chỉ cắt vài thùy lá, không đào cây. Cây mẹ vẫn sống và cho bào tử mùa sau.

Gieo bào tử: giá thể, mật độ, điều kiện

Giá thể phải sạch, giữ ẩm tốt:

  • Nghiên cứu ở Trung Quốc (tạp chí Forests, 2026) dùng rêu than bùn đã hấp khử trùng.
  • Nghiên cứu ở Indonesia (Biodiversitas, 2015) dùng rễ dương xỉ thân gỗ băm nhỏ trộn trấu hun theo tỷ lệ 1:1, khử trùng bằng cách đun sôi.

Mật độ: trong thí nghiệm ở Trung Quốc, mức gieo 30 bào tử/cm² cho tỷ lệ nảy mầm và thành cây tốt nhất trong các mức đã thử. Thực tế ngoài vườn ươm khó đếm bào tử, nên rắc thật mỏng, đều tay.

Điều kiện nuôi trong thí nghiệm đó: ngày 14 giờ chiếu sáng ở 26 °C, đêm 24 °C, độ ẩm 85%. Ở vườn ươm thường, có thể đậy hộp gieo bằng nilon hoặc kính, để nơi sáng tán xạ, tránh nắng trực tiếp.

Giữ ẩm bằng phun sương, không tưới mạnh làm trôi bào tử. Nguyên tản cần màng nước mỏng để thụ tinh, nhưng úng sẽ bị nấm.

Từ bào tử đến cây con mất bao lâu?

Giai đoạn Thời gian sau gieo Nguồn
Phần lớn bào tử nảy mầm 7–15 ngày Forests 2026
Nguyên tản thấy bằng mắt 28–55 ngày Forests 2026
Nguyên tản hình tim trưởng thành Từ khoảng 45 ngày Biodiversitas 2015
Cây con non mọc từ nguyên tản Khoảng 178 ngày (ảnh minh hoạ trong bài báo) Biodiversitas 2015
Cây con đủ lớn để ra ngôi 8–10 tháng Forests 2026

Tỷ lệ thành cây thấp. Ở mật độ tốt nhất trong thí nghiệm ở Trung Quốc, chỉ khoảng 11% số bào tử gieo cho ra cây con. Vì vậy nên gieo nhiều hộp, gieo nối tiếp nhiều đợt.

Bảo quản bào tử được bao lâu?

Bào tử chưa gieo ngay có thể bảo quản lạnh. Trong nghiên cứu ở Trung Quốc:

  • Bào tử giữ ở khoảng −4 °C nảy mầm 28,89%, cao hơn giữ ở −18 °C (18,89%).
  • Bào tử giữ 12 tháng vẫn nảy mầm 25,56%, không kém bào tử giữ 3 tháng (18,89%).

Nhận định thực tế: gói bào tử trong giấy khô, cho vào túi kín, để ngăn đá hoặc ngăn mát tủ lạnh. Ghi nhãn ngày thu để gieo bào tử cũ trước.

Có thể nhân cẩu tích bằng nuôi cấy mô không?

Có. Một nghiên cứu ở Indonesia (Biodiversitas, 2020) gieo bào tử cẩu tích trong ống nghiệm trên môi trường ½MS; bào tử bắt đầu nảy mầm sau 7–14 ngày. Một nhóm ở Trung Quốc (2017) đã nhân nhanh cẩu tích bằng nuôi cấy mô từ cây con.

Cách này cần phòng thí nghiệm vô trùng. Hợp với cơ sở làm cây giống quy mô lớn, không hợp với hộ nhỏ.

Trồng và khai thác bền vững

  • Ra ngôi cây con vào bầu khi có vài lá thật, tiếp tục che bóng.
  • Chọn nơi trồng giống nơi cây mọc tự nhiên: dưới tán thưa, bìa rừng, gần nguồn nước, đất chua thoát nước.
  • Khai thác cây tự nhiên (theo khuyến nghị của báo cáo Viện Dược liệu): chỉ lấy thân rễ trên 1,5 kg; để lại cây nhỏ và cây đang mang bào tử; không khai thác trong khu bảo tồn, vườn quốc gia.

Cẩu tích thuộc diện quản lý theo CITES. Trước khi khai thác, mua bán số lượng lớn hay xuất khẩu, nên hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương về giấy tờ cần có. Xem thêm: CITES là gì và người trồng cần biết gì.

Nếu đang tìm cây dược liệu, cây lấy dầu hợp vùng đồi núi, xem thêm trồng cây gì lấy tinh dầu ở vùng đồi núi.

Câu hỏi thường gặp

Cẩu tích trồng bằng gì?

Cẩu tích (Cibotium barometz) chủ yếu nhân bằng bào tử ở mặt dưới lá; cũng có thể nhân bằng nuôi cấy mô. Cây không có hạt.

Gieo bào tử cẩu tích bao lâu thì có cây con?

Bào tử cẩu tích nảy mầm sau khoảng 1–2 tuần, nhưng phải khoảng 8–10 tháng mới có cây con đủ lớn để ra ngôi.

Khi nào lá cẩu tích có bào tử chín?

Cẩu tích mang bào tử vào khoảng tháng 8 đến tháng 12. Ổ chín sẫm màu và mở ra; ổ còn xanh vàng, màng che khép là chưa chín.

Bạn có nguyên liệu hoặc muốn liên kết trồng?

Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu cho nhiều loại tinh dầu, hỗ trợ giống và kỹ thuật cho nông hộ, HTX.

Xem trang Thu muaZalo 0983.299.529

Đọc thêm: Các phương pháp nhân giống cây dược liệu Trồng cây gì lấy tinh dầu ở vùng đồi núi Thu mua nguyên liệu tinh dầu

Nguồn tham khảo: Nguyễn Tập và cs. (Viện Dược liệu). Non-detriment finding for Cibotium barometz in Viet Nam (CITES) · Zhang S. và cs. Spore germination of Cibotium barometz. Forests 2026;17(7):730 · Praptosuwiryo T.N.G. và cs. Gametophytes of Cibotium barometz in natural media. Biodiversitas 2015;16(2):303–310 · Isnaini Y., Praptosuwiryo T.Ng. In vitro spore germination of Cibotium barometz. Biodiversitas 2020 · Yu R. và cs. In vitro propagation of Cibotium barometz. Plant Cell Tiss Organ Cult 2017 · Cây cẩu tích – Đỗ Tất Lợi · Australian National Botanic Gardens. Growing ferns from spores

Zalo