22 Tháng 11, 2026
Giâm hom cây dược liệu thành công nhờ năm việc: chọn hom bánh tẻ từ cây mẹ khỏe, giá thể sạch và thoát nước, thuốc kích thích ra rễ đúng liều, giữ ẩm không khí cao dưới ánh sáng tán xạ, và chuyển bầu đúng lúc. Cây thân thảo như hoắc hương, bạc hà ra rễ sau vài tuần. Cây thân gỗ cần thuốc và có thể mất 3–4 tháng.
Giâm hom là cắt một đoạn cành, cắm vào giá thể cho ra rễ thành cây mới. Cây con mang đúng bộ gen cây mẹ, nên giữ được hàm lượng và thành phần tinh dầu.
Cách này hợp nhất với hai nhóm cây:
Các cách nhân khác (gieo hạt, tách bụi, củ, ghép, nuôi cấy mô) có ở trang các phương pháp nhân giống cây dược liệu.
Hom bánh tẻ là đoạn cành nửa hóa gỗ: không còn non mềm, cũng chưa già cứng. Trung tâm Khuyến nông Đại học Bang North Carolina (Mỹ) phân biệt các loại hom như sau:
| Loại hom | Nhận biết | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Hom non (cành mềm) | Bẻ cong là gãy; lá trên cành còn to nhỏ khác nhau | Nhanh ra rễ nhưng dễ héo, dễ thối |
| Hom bánh tẻ (nửa hóa gỗ) | Cành mọc trong năm, đã khá chắc; lá đạt kích thước trưởng thành | Loại hay dùng cho cây thân gỗ, cây bụi |
| Hom già (hóa gỗ) | Cành cứng, khó uốn | Chậm ra rễ; hay dùng cho cây rụng lá lúc ngủ nghỉ |
Con số thay đổi theo loài. Vài mốc đã công bố:
Số mắt cũng quan trọng. Một nghiên cứu về hoắc hương (Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam, 2021) cho thấy hom một mắt ra rễ kém hơn hom hai, ba, bốn mắt.
Vị trí trên cành cũng tạo khác biệt. Ở re gừng, hom ngọn ra rễ 72,67%, còn hom đoạn kế ngọn chỉ 49,33% sau 120 ngày.
Giá thể giâm hom không cần màu mỡ. Theo NC State, nó cần ba điều: sạch mầm bệnh, nghèo dinh dưỡng, thoát nước tốt.
| Giá thể | Nguồn ghi nhận |
|---|---|
| Cát thô | NC State |
| Than bùn trộn đá trân châu (perlite) hoặc cát, tỷ lệ 1:1 | NC State |
| Cát đen, khử trùng bằng thuốc tím 0,1% | Thí nghiệm re gừng, Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp 2025 |
| Cát sạch trộn xơ dừa, tỷ lệ 1:1 | Thí nghiệm trà hòa, Tạp chí KH&CN Lâm nghiệp 2026 |
| Đất phù sa trộn trấu hun, tỷ lệ 1:1 | Tốt nhất trong 4 giá thể thử với hoắc hương, 2021 |
NC State khuyên không dùng riêng vermiculite, vì nó nén chặt và giữ quá nhiều nước.
Cắm hom sâu khoảng 1/3 đến 1/2 chiều dài. Khoảng cách vừa đủ để lá các hom không che nhau. Khay, bầu phải có lỗ thoát nước.
Thuốc kích thích ra rễ là nhóm auxin, phổ biến là IBA, NAA và IAA. Không phải hom nào cũng cần. Cây thân thảo dễ tính có thể ra rễ không cần thuốc; cây thân gỗ thì thuốc tạo khác biệt rõ.
Hoắc hương (thân thảo): trong nghiên cứu năm 2021, liều 50 ppm của IAA, IBA hay NAA đều cho tỷ lệ ra rễ cao nhất, gần 100%. Tăng lên 100–200 ppm, tỷ lệ ra rễ giảm và chồi bị kìm lại.
Re gừng (thân gỗ): chấm gốc hom vào thuốc bột IBA 1,5% cho tỷ lệ ra rễ 72% sau 120 ngày. Hom không xử lý chỉ đạt 45,3%.
Bài học từ hai ví dụ: liều hợp với cây này có thể quá cao với cây khác, và nhiều thuốc hơn không có nghĩa là tốt hơn. Với thuốc thương mại, dùng đúng liều ghi trên nhãn cho nhóm cây tương ứng. Nên thử trên một lô nhỏ trước.
Ba thói quen nên có khi dùng thuốc bột, theo NC State:
Hom chưa có rễ nên không hút được nước, trong khi lá vẫn thoát hơi. Vì vậy độ ẩm không khí cao là điều kiện then chốt.
Thời vụ ít ảnh hưởng hơn nhiều người nghĩ, ít nhất là với re gừng. Giâm vụ xuân (tháng 1–3) và vụ thu (tháng 7–9) cho tỷ lệ ra rễ tương đương, khoảng 75%. Nhưng hom vụ xuân nhiều rễ hơn: 7,21 so với 5,03 rễ mỗi hom.
Các con số trên là kết quả của từng thí nghiệm, trên từng loài. Dùng chúng làm điểm xuất phát, rồi điều chỉnh theo cây và khí hậu vườn mình.
| Nhóm cây | Thời gian | Nguồn |
|---|---|---|
| Cây thân thảo nói chung | Phần lớn ra rễ sau 4–6 tuần | Khuyến nông Đại học Bang Iowa |
| Hoắc hương | Chuyển sang bầu sau 3–5 tuần trên luống ươm | PROSEA |
| Re gừng (thân gỗ) | Theo dõi tới 120 ngày | Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp 2025 |
Cách thử đơn giản: kéo nhẹ ngọn hom. Thấy níu lại là hom đã có rễ non.
Theo hướng dẫn của Iowa, khi rễ dài ít nhất khoảng 2,5 cm thì chuyển hom sang bầu riêng. Để cây ở nơi đủ sáng cho tới khi đủ lớn mới đem trồng.
Hom vừa ra rễ không trồng thẳng ra ruộng. Cây cần qua bầu hoặc luống ươm một thời gian cho cứng cây, quen dần với nắng.
| Cây | Cách làm đã ghi nhận | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hoắc hương | Hom 5–10 cm từ phần giữa cành bánh tẻ; 3–5 tuần chuyển bầu | Thuốc liều thấp (50 ppm) là đủ; cần ẩm và bóng râm giai đoạn đầu |
| Bạc hà giống Nhật SW88 | Nhân bằng thân ngầm hoặc cành giâm, không trồng từ hạt | Cây xuất vườn cao 10–15 cm, 3–4 cặp lá, rễ trắng nhiều rễ tơ |
| Màng tang | Ở Quảng Đông (Trung Quốc), giâm hom từ cây mẹ chọn lọc ra rễ trên 90% | Ở Việt Nam nguyên liệu chủ yếu từ cây mọc tự nhiên |
| Tràm 5 gân | Vườn nên trồng từ dòng vô tính đã chọn lọc | Không tự giâm từ cây chưa rõ kiểu dầu |
Với hoắc hương, khi thiếu giống có thể dùng hom một đốt dài 2,5–5 cm, miễn là đốt được vùi trong giá thể (PROSEA). Kỹ thuật trồng tiếp theo có ở bài trồng hoắc hương và ủ lá.
Với bạc hà, xem trang giống bạc hà SW88. Với màng tang và tràm, xem trồng màng tang lấy tinh dầu và trồng tràm 5 gân lấy lá.
Tràm 5 gân có nhiều kiểu dầu khác nhau. Giâm từ một cây không rõ nguồn có thể nhân cả vườn sai kiểu dầu, rất khó bán. Thông tin từng loại dầu có ở trang Tinh dầu thảo mộc Việt Nam.
Thảo Dược Xanh hỗ trợ giống và kỹ thuật miễn phí cho hộ, HTX trồng bạc hà, sả Java, hương nhu, hoắc hương, húng quế, gừng gió.
Yêu cầu nguyên liệu từng loại có ở trang Thu mua nguyên liệu.
Không bắt buộc. Cây thân thảo dễ ra rễ như bạc hà, hoắc hương có thể giâm không cần thuốc; cây thân gỗ như re gừng (Cinnamomum bejolghota) ra rễ 72% khi có IBA so với 45,3% khi không xử lý.
Tùy loài và vùng. Với re gừng, vụ xuân và vụ thu cho tỷ lệ ra rễ tương đương, khoảng 75%, nhưng hom vụ xuân nhiều rễ hơn. Nên tránh những đợt nắng gắt, khô hanh.
Được. Cát thô sạch là giá thể giâm hom phổ biến vì thoát nước tốt và ít mầm bệnh. Nên rửa, khử trùng cát trước khi dùng và chuyển cây sang bầu đất khi hom đã ra rễ.
Bạn có nguyên liệu hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu cho nhiều loại tinh dầu, hỗ trợ giống và kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Đọc thêm: Các phương pháp nhân giống cây dược liệu Tinh dầu thảo mộc Việt Nam Thu mua nguyên liệu tinh dầu Trồng hoắc hương và ủ lá
Nguồn tham khảo: NC State Extension. Plant Propagation by Stem Cuttings · Iowa State University Extension. Propagating Herbaceous Plants from Stem Cuttings · PROSEA – Pogostemon · Nguyễn Phương Quý và cs. Ảnh hưởng của số đốt/hom, giá thể và chất kích thích tới ra rễ hom hoắc hương. Tạp chí KH&CN Nông nghiệp Việt Nam 4(125)/2021 · Nguyễn Hữu Thịnh và cs. Nhân giống vô tính re gừng bằng giâm hom. Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp 5/2025 · Kiều Đình Tháp và cs. Nhân giống trà hòa bằng giâm hom. Tạp chí KH&CN Lâm nghiệp 15(6)/2026