Lịch sử cây cúc trừ sâu (pyrethrum): từ “bột Ba Tư” đến vùng trồng hiện đại

Ít loài cây nào có lịch sử gắn chặt với nông nghiệp và y tế cộng đồng như cúc trừ sâu. Trước khi có thuốc tổng hợp, bột hoa cúc khô là một trong những vũ khí phổ biến nhất của con người chống lại côn trùng.

1. “Bột Ba Tư” và “bột Dalmatia” (thế kỷ 19)

Từ đầu thế kỷ 19, bột hoa cúc khô đã được buôn bán ở châu Âu dưới tên “bột Ba Tư” (từ loài cúc đỏ Tanacetum coccineum vùng Kavkaz) và sau đó là “bột Dalmatia” từ cúc trắng Tanacetum cinerariifolium — loài bản địa vùng ven biển Adriatic (Croatia, Montenegro ngày nay). Cúc trắng Dalmatia cho hoạt tính cao hơn nên dần trở thành loài chính.

2. Nhật Bản – trung tâm sản xuất đầu thế kỷ 20

Cuối thế kỷ 19, cúc trừ sâu được đưa vào Nhật Bản. Đến những thập niên 1920–1930, Nhật Bản trở thành nhà sản xuất hoa khô lớn hàng đầu thế giới, gắn với sự ra đời của nhang muỗi dạng xoắn sử dụng bột hoa cúc.

3. Kenya và châu Phi (từ thập niên 1930)

Từ thập niên 1930, cúc trừ sâu được trồng ở vùng cao nguyên Kenya; khí hậu xích đạo trên cao cho hoa có hàm lượng pyrethrin cao. Trong nhiều thập kỷ, Kenya là nguồn cung lớn nhất thế giới, bên cạnh Tanzania, Rwanda và Papua New Guinea.

4. Xác định cấu trúc hoá học và sự ra đời của pyrethroid

Nửa đầu thế kỷ 20, các nhà hoá học lần lượt làm rõ cấu trúc các hoạt chất pyrethrin. Năm 1949, allethrin — pyrethroid tổng hợp đầu tiên — ra đời; đến thập niên 1970, các pyrethroid bền ánh sáng như permethrin, deltamethrin được phát triển và nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường. Xem phân biệt pyrethrin và pyrethroid.

5. Tasmania và cơ giới hoá (từ thập niên 1980)

Tại bang Tasmania (Úc), cúc trừ sâu được trồng quy mô lớn với cơ giới hoá toàn bộ, chọn giống và sấy công nghiệp, trở thành một trong những nguồn cung pyrethrin tự nhiên quan trọng nhất hiện nay.

6. Xu hướng hiện nay

• Nhu cầu hoạt chất có nguồn gốc tự nhiên tăng theo nông nghiệp hữu cơ và tiêu chuẩn tồn dư khắt khe.
• Nguồn cung hoa khô phụ thuộc vào ít quốc gia, dễ biến động.
• Các vùng cao nhiệt đới có khí hậu mát quanh năm được quan tâm như vùng trồng mới.

7. Cơ hội cho vùng cao Việt Nam

Các cao nguyên phía Bắc như Mộc Châu (Sơn La), Điện Biên, Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) có khí hậu mát, phù hợp để thử nghiệm cây cúc trừ sâu. Thảo Dược Xanh đang triển khai các điểm trồng thử nghiệm tại đây, hướng tới chuỗi khép kín từ hạt giống đến hoa khô và chiết xuất. Tìm hiểu thêm: cây cúc trừ sâu · kỹ thuật trồng. Hợp tác vùng trồng, vui lòng liên hệ Thảo Dược Xanh.

Lưu ý: bài viết nhằm cung cấp kiến thức chung. Các sản phẩm từ hoa cúc trừ sâu của Thảo Dược Xanh hiện là nguyên liệu/hàng thảo mộc, chưa phải thuốc bảo vệ thực vật đã đăng ký; không dùng thay thế thuốc BVTV theo quy định. Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm trừ sâu nào, hãy tuân thủ hướng dẫn trên nhãn và quy định hiện hành.