Tinh dầu đinh hương được chưng cất từ nụ hoa khô của cây Syzygium aromaticum. Thành phần chính là eugenol, khoảng 75–88%, kèm eugenyl acetate và β-caryophyllene, cho mùi cay ấm, ngọt đặc trưng.
Theo y học cổ truyền, đinh hương là vị thuốc ấm bụng, chống nôn. Tinh dầu dùng xông phòng, làm xà phòng, nến, hương liệu. Eugenol rất dễ gây kích ứng nên phải pha loãng kỹ.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L.M. Perry
- Tên thương mại
- Clove bud oil
- Bộ phận chiết
- Nụ hoa khô
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Vàng nhạt đến vàng nâu; mùi cay ấm, ngọt
- Thành phần chính
- Eugenol khoảng 75–88%; eugenyl acetate, β-caryophyllene
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu đinh hương là gì?
Đinh hương là nụ hoa phơi khô của một loài cây gỗ nhiệt đới, hình giống chiếc đinh nhỏ, nên có tên “đinh”. Chưng cất nụ khô bằng hơi nước cho tinh dầu màu vàng nhạt, để lâu ngả vàng nâu, mùi cay ấm, ngọt, rất bền.
Theo Đỗ Tất Lợi, nụ đinh hương chứa tới 15–20% tinh dầu. Đây là một trong những nguyên liệu thực vật giàu tinh dầu nhất. Trong dầu, eugenol chiếm phần lớn, cùng một ít acetyl eugenol (eugenyl acetate) và caryophyllene.
Dầu nụ, dầu lá và dầu cành đinh hương khác nhau thế nào?
Trên thị trường có ba loại dầu từ cây đinh hương. Cả ba đều giàu eugenol, nhưng mùi và giá trị khác nhau.
| Tiêu chí | Dầu nụ (bud) | Dầu lá (leaf) | Dầu cành (stem) |
|---|---|---|---|
| Nguyên liệu | Nụ hoa khô | Lá | Cành nhỏ |
| Eugenol | Khoảng 75–88% | Cao, tương đương hoặc hơn dầu nụ | Thường cao nhất, khoảng 85–92% |
| Eugenyl acetate | Có, vài phần trăm | Rất ít | Rất ít |
| Mùi | Tròn, ngọt, “giống nụ khô” nhất | Gắt, hơi khói | Gần dầu nụ, kém tròn hơn |
| Dùng nhiều cho | Hương liệu, nước hoa, mỹ phẩm | Tách eugenol, gia dụng | Hương liệu, tách eugenol |
Eugenyl acetate làm mùi dầu nụ mềm, ngọt hơn; dầu lá và cành ít acetate, mùi gắt hơn.
Ví dụ, một nghiên cứu trên mẫu Madagascar ghi nhận dầu nụ có 82,6% eugenol và 6% eugenyl acetate; dầu lá có 82% eugenol nhưng chỉ 0,4% eugenyl acetate.
Cây đinh hương trông thế nào, trồng ở đâu?
Theo Đỗ Tất Lợi, đinh hương là cây gỗ cao 12–15 m, lá mọc đối, hình bầu dục nhọn. Hoa mọc thành xim nhỏ ở đầu cành.
Nụ được hái bằng tay khi bắt đầu ngả đỏ, mỗi năm 1–2 lần tuỳ vùng, rồi phơi hoặc sấy đến khi ngả nâu. Không nên để nụ nở thành quả mới hái vì chất lượng kém.
Cây có nguồn gốc ở quần đảo Moluccas (Indonesia), được trồng nhiều ở các nước nhiệt đới châu Á và châu Phi, nổi tiếng nhất là Zanzibar và Pemba (Tanzania).
Ở Việt Nam, đinh hương rất hiếm khi được trồng. Đỗ Tất Lợi ghi nước ta trước đây nhập hoàn toàn đinh hương, các lần thử di thực chưa phát triển được. Phần lớn nụ đinh hương trên thị trường trong nước hiện là hàng nhập khẩu.
Đinh hương trong đời sống người Việt
Đinh hương là gia vị quen thuộc trong nồi nước dùng phở, bò kho, thịt hầm, cùng quế và hồi. Trong dân gian, nhiều người ngậm nụ đinh hương cho thơm miệng, hoặc treo túi đinh hương trong tủ quần áo.
Vì ở Việt Nam ít trồng đinh hương, cây hương nhu trắng được dùng làm nguồn eugenol tại chỗ.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Theo Đỗ Tất Lợi, đinh hương (đinh tử hương) vị cay, tính ôn, quy vào các kinh phế, tỳ, vị. Y học cổ truyền dùng đinh hương để:
- chữa đau bụng, nôn mửa, ỉa lỏng do lạnh;
- chữa cam răng;
- dùng ngoài trong bài thuốc xoa khi phong thấp, đau nhức xương, lạnh chân tay.
Theo cùng tài liệu, đinh hương ngâm rượu được dùng kích thích tiêu hóa; tinh dầu là chất sát trùng mạnh và được dùng trong nha khoa.
Theo nghiên cứu
- Gây tê, sát khuẩn tại chỗ: eugenol có tác dụng gây tê, sát khuẩn; nha sĩ dùng eugenol trộn oxit kẽm làm vật liệu trám tạm. Đây là sản phẩm chuyên ngành, không phải cách dùng tại nhà.
- Kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa: tinh dầu đinh hương có hoạt tính mạnh trong nhiều thí nghiệm.
- Xua muỗi: trong tổng quan của Maia và Moore (Malaria Journal, 2011), dầu đinh hương thoa da bảo vệ hoàn toàn trước muỗi Aedes aegypti khoảng 225 phút ở một thí nghiệm, 120 phút ở thí nghiệm khác. Cũng tài liệu này xếp dầu đinh hương là chất gây kích ứng, mẫn cảm da.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Eugenol: chất làm nên giá trị đinh hương
Eugenol là hợp chất thơm mùi đinh hương, có nhiều trong đinh hương và hương nhu trắng. Ngành công nghiệp dùng eugenol làm hương liệu, nguyên liệu nha khoa và để bán tổng hợp vanillin.
Dầu đinh hương được đánh giá theo hàm lượng eugenol và mùi. Nụ khô đúng độ, không mốc, không lẫn cuống, thường cho dầu mùi tròn, ngọt hơn. Nụ để nở thành quả hoặc bị mốc cho dầu kém.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Hương liệu | Hương đinh hương cho bánh kẹo, nước sốt, đồ uống |
| Nước hoa, mỹ phẩm | Nốt giữa cay ấm; xà phòng, nến (liều thấp) |
| Nha khoa, răng miệng | Nguồn eugenol cho vật liệu, sản phẩm răng miệng |
| Nguyên liệu | Tách eugenol, bán tổng hợp vanillin |
Mùi hương và cách phối
Đinh hương có mùi cay ấm, ngọt, rất mạnh; chỉ cần ít là át mùi khác.
- Phối với cam, vỏ bưởi cho mùi ấm, vui, hợp mùa Tết.
- Phối với quế, hồi cho nến, xông phòng mùa lạnh.
- Phối với sả chanh cho xịt phòng mùi tươi pha ấm.
Cách dùng tại nhà
- Xông phòng: 1–2 giọt vào máy khuếch tán, có thể thêm 2 giọt cam; xông 30 phút rồi nghỉ.
- Khử mùi tủ quần áo, tủ giày: 2–3 giọt lên bông hoặc túi vải nhỏ, đặt góc tủ; không nhỏ trực tiếp lên vải.
- Làm nến, xà phòng thủ công: dùng liều thấp, phối với quế, cam.
- Xua côn trùng quanh nhà: nhỏ vài giọt lên bông đặt cạnh cửa sổ, góc tủ; thay khi mùi nhạt.
Dùng an toàn
- Eugenol rất dễ gây kích ứng, bỏng rát da và niêm mạc. Nếu dùng trên da, pha không quá 0,5% (khoảng 1 giọt trong 10 ml dầu nền) và thử trước ở cổ tay.
- Không nhỏ tinh dầu vào răng, lợi, miệng tại nhà; đau răng cần đi nha sĩ.
- Người đang dùng thuốc chống đông, có bệnh rối loạn đông máu hoặc sắp phẫu thuật không dùng tinh dầu đinh hương khi chưa hỏi bác sĩ.
- Không dùng cho trẻ em; thai phụ, mẹ cho con bú không nên dùng.
- Không uống; tránh mắt. Lỡ nuốt phải, không cố gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế, mang theo chai dầu.
- Để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi; không bôi lên lông chó, mèo, không khuếch tán trong phòng kín có mèo.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu nụ vàng nhạt đến vàng nâu, trong; mùi cay ấm, ngọt, giống nụ đinh hương khô.
- Dầu mùi gắt, hơi khói, ít ngọt có thể là dầu lá hoặc đã pha dầu lá; hỏi rõ loại dầu và xem COA.
- Dầu sẫm màu dần theo thời gian là bình thường. Đậy kín, để nơi mát, tránh nắng.
Chỉ tiêu chất lượng
Tham chiếu ISO 3142 (dầu nụ đinh hương); dầu lá theo ISO 3141. Chỉ tiêu chính là hàm lượng eugenol, eugenyl acetate, β-caryophyllene trên sắc ký đồ, kèm tỷ trọng, chỉ số khúc xạ. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Đinh hương rất ít được trồng ở Việt Nam, phần lớn nụ trên thị trường là hàng nhập khẩu. Công ty nhận nụ đinh hương khô từ các vườn trồng trong nước; hộ, HTX có vườn đinh hương gửi mẫu trước để thử dầu.
Yêu cầu khi bán:
- Nụ hái khi bắt đầu ngả đỏ, chưa nở; phơi hoặc sấy đến khi khô giòn, ngả nâu.
- Không mốc, không lẫn cuống, lá, quả, tạp chất.
- Ghi rõ nơi trồng, mùa hái để công ty theo dõi theo lô.
Theo Đỗ Tất Lợi, nụ đinh hương chứa khoảng 15–20% tinh dầu, tuỳ nơi trồng và độ khô của nụ. Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Kiểm tra nụ khô, loại cuống, tạp chất, nụ mốc; nghiền dập.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lắng, lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm eugenol, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu đinh hương có chữa đau răng không?
Eugenol có tác dụng gây tê tại chỗ và được nha sĩ dùng trong vật liệu chuyên ngành. Ở nhà, không nhỏ tinh dầu vào răng vì dễ bỏng niêm mạc; đau răng cần đi khám.
Dầu nụ và dầu lá đinh hương khác gì?
Dầu nụ có eugenyl acetate, mùi tròn, ngọt hơn. Dầu lá nhiều eugenol nhưng ít acetate, mùi gắt hơn, thường dùng tách eugenol.
Tinh dầu đinh hương có đuổi muỗi không?
Có tác dụng xua muỗi trong thí nghiệm, nhưng dễ kích ứng da nên không hợp thoa trực tiếp. Nên dùng gián tiếp trên bông, túi thơm.
Hương nhu trắng có thay được đinh hương không?
Một phần. Hương nhu trắng giàu eugenol, mùi gần đinh hương, nhưng thành phần phụ khác nên mùi không giống hoàn toàn.
Việt Nam có trồng đinh hương không?
Rất hiếm; phần lớn nụ đinh hương là hàng nhập khẩu. Hộ có vườn đinh hương trong nước có thể gửi mẫu để công ty thử dầu.
Đọc thêm: Tinh dầu hương nhu trắng Tinh dầu quế vỏ Tinh dầu hồi Tinh dầu sả chanh Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bài hướng dẫn: Dùng tinh dầu đinh hương khi đau răng: cách dùng và giới hạn Dùng tinh dầu đinh hương an toàn: pha loãng, ai không nên dùng
Mua lẻ: Tinh dầu đinh hương chai thủy tinh 10 ml — xem trang sản phẩm.
Bạn có nguyên liệu đinh hương hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Cây đinh hương – Đỗ Tất Lợi · Srivastava và cộng sự, tinh dầu nụ và lá đinh hương Ấn Độ, Madagascar (Flavour Fragr. J., 2005) · Maia & Moore, Plant-based insect repellents (Malaria Journal, 2011)