Tinh dầu sả chanh được chưng cất từ lá cây sả Cymbopogon citratus, loại sả quen thuộc trong bếp Việt. Thành phần chính là citral (geranial và neral), chiếm khoảng 65–85%, cho mùi chanh tươi, hơi cỏ.
Tinh dầu sả chanh dùng xông phòng, khử mùi, xua muỗi, làm xà phòng và hương liệu. Sả chanh khác sả Java: hai loại có thành phần và mùi khác nhau.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Cymbopogon citratus (DC.) Stapf
- Tên thương mại
- Lemongrass oil (West Indian type)
- Bộ phận chiết
- Lá (tươi hoặc héo)
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Vàng nhạt đến vàng; mùi chanh – cỏ tươi
- Thành phần chính
- Citral (geranial + neral) khoảng 65–85%; myrcene
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu sả chanh là gì?
Sả chanh là cây sả trồng phổ biến nhất ở Việt Nam, dùng củ (gốc thân) để nấu ăn và lá để nấu nước. Khi chưng cất lá bằng hơi nước, ta được tinh dầu màu vàng nhạt đến vàng, mùi chanh rõ, gắt hơn và “xanh” hơn mùi chanh của quả.
Trên thị trường quốc tế, dầu này gọi là “lemongrass oil”. Loại từ C. citratus gọi là kiểu Tây Ấn (West Indian), loại từ C. flexuosus là kiểu Đông Ấn; cả hai đều giàu citral.
Sả chanh, sả Java và màng tang khác nhau thế nào?
Ba loại dầu này hay bị nhầm vì đều có mùi “chanh sả”. Thực ra thành phần chính và cách dùng khác nhau khá rõ.
| Tiêu chí | Sả chanh | Sả Java | Màng tang |
|---|---|---|---|
| Tên khoa học | C. citratus | C. winterianus | Litsea cubeba |
| Bộ phận cất | Lá | Lá | Quả tươi |
| Thành phần chính | Citral 65–85%, myrcene | Citronellal, geraniol | Citral 70–90% |
| Mùi | Chanh – cỏ, hơi gắt | Sả ngọt, hơi hoa hồng | Chanh ngọt, sáng |
| Dùng nhiều cho | Xông phòng, xà phòng, hương liệu | Xua muỗi, gia dụng | Khử mùi, nước hoa |
Cần dầu chuyên xua muỗi, đuổi gián: chọn sả Java. Cần mùi chanh ngọt cho nước hoa: chọn màng tang. Sả chanh cho mùi chanh mạnh, giá trị nằm ở citral.
Cây sả chanh trông thế nào, trồng ở đâu?
Theo Đỗ Tất Lợi, sả là loại cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi, cao khoảng 0,8–1,5 m. Lá dài, hẹp; vò lá ra thơm mùi chanh. Gốc thân phình thành “củ” trắng, là phần bán ở chợ.
Sả được trồng ở khắp nước ta, chủ yếu quy mô hộ gia đình, bờ ruộng, góc vườn. Một số nơi đã thành vùng chuyên canh. Ở cù lao Tân Phú Đông (Đồng Tháp, gồm Tiền Giang cũ), diện tích sả chuyên canh khoảng 4.020 ha, năng suất 15–17 tấn/ha, mỗi năm 2–3 vụ.
Trước đây, lá sả ở nhiều vùng bị bỏ lại sau khi cắt củ bán. Nay lá được đưa vào lò chưng cất tinh dầu, bã sau cất làm giá thể trồng nấm và phân hữu cơ.
Sả chanh trong đời sống người Việt
Củ sả có mặt trong món gà hấp sả, ốc luộc, bò nướng, cá kho, nồi lẩu chua. Lá sả cho vào nồi nước xông khi cảm, nấu nước tắm, nước gội đầu. Nhiều gia đình trồng vài bụi sả quanh nhà vì tin rằng mùi sả làm muỗi bớt đến gần.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Theo Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam:
- lá sả hãm nước uống cho mát, giúp tiêu hóa;
- củ sả dùng làm thuốc lợi tiểu, làm ra mồ hôi, chữa cảm cúm có sốt;
- lá và củ dùng sắc uống hoặc nấu nước xông, mỗi ngày khoảng 15–30 g;
- tinh dầu sả được dùng giúp tiêu hóa, đuổi muỗi, làm nước hoa và xà phòng.
Các cách trên dùng lá, củ tươi; tinh dầu đậm đặc hơn nhiều, không uống thay nước sả.
Theo nghiên cứu
- Xua muỗi: trong tổng quan của Maia và Moore (Malaria Journal, 2011), sả chanh đạt khoảng 95% bảo vệ trước muỗi Mansonia trong 2,5 giờ ở một thử nghiệm thực địa; một thí nghiệm khác ghi nhận bảo vệ hoàn toàn trong khoảng 30 phút. Thời gian bảo vệ ngắn hơn thuốc chống muỗi tổng hợp.
- Kháng khuẩn, kháng nấm: citral ức chế nhiều loại vi khuẩn và nấm trong thí nghiệm. Đây là cơ sở để dùng tinh dầu sả chanh trong sản phẩm khử mùi, làm sạch.
- Thành phần dầu sả trồng ở Việt Nam: nghiên cứu trên sả chanh trồng tại Thanh Sơn và Phù Ninh (Phú Thọ) cho thấy citral chiếm 64–76% tinh dầu; dầu lá có myrcene cao hơn dầu thân.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Citral: vì sao quyết định giá trị dầu sả chanh?
Citral là tên chung của hai chất geranial và neral, cùng tạo nên mùi chanh. Ngành hương liệu dùng citral để tạo hương chanh cho đồ uống, bánh kẹo, xà phòng. Citral còn là nguyên liệu để tổng hợp ionone (mùi hoa violet) và nhiều chất thơm khác.
Vì vậy, dầu sả chanh được đánh giá chủ yếu theo hàm lượng citral. Lá cắt đúng tuổi, cất sớm, không lẫn sả khác thường cho dầu giàu citral hơn.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Gia dụng | Xịt phòng, nước lau sàn, nến thơm, sản phẩm xua côn trùng |
| Tẩy rửa, mỹ phẩm | Xà phòng, sữa tắm, dầu gội (liều thấp) |
| Hương liệu | Tạo hương chanh cho đồ uống, bánh kẹo, trà |
| Nguyên liệu | Nguồn citral tự nhiên cho ngành hương liệu |
Mùi hương và cách phối
Sả chanh có mùi chanh mạnh, hơi cỏ; là nốt đầu, bay nhanh nên hay phối với dầu bền mùi hơn.
- Phối với sả Java cho hỗn hợp xua muỗi có mùi chanh rõ hơn.
- Phối với bạc hà cho mùi mát, sạch, hợp nhà vệ sinh, xe ô tô.
- Phối với gừng, hoắc hương cho xà phòng, nến có mùi ấm và lâu hơn.
Cách dùng tại nhà
- Xông phòng, khử mùi: 3–4 giọt vào máy khuếch tán, xông 30–60 phút rồi nghỉ.
- Xua muỗi trong phòng: 3 giọt sả chanh và 2 giọt sả Java vào máy khuếch tán buổi tối, đóng bớt cửa.
- Lau sàn, lau bếp: 10 giọt cho một xô nước; lắc hoặc khuấy đều trước khi lau.
- Khử mùi tủ giày, thùng rác: 2–3 giọt lên bông hoặc giấy, thay vài ngày một lần.
Dùng an toàn
- Citral dễ gây kích ứng, dị ứng da. Nếu dùng trên da, pha không quá 0,7% (khoảng 1 giọt trong 10 ml dầu nền) và thử trước ở cổ tay.
- Không bôi cho trẻ dưới 2 tuổi; thai phụ, mẹ cho con bú, người hen suyễn nên hỏi bác sĩ trước khi thoa hoặc xông.
- Không uống; tránh mắt. Lỡ nuốt phải, không cố gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế, mang theo chai dầu.
- Để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi; không bôi lên lông chó, mèo, không khuếch tán trong phòng kín có mèo.
- Ngừng dùng nếu da đỏ, ngứa, rát.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu vàng nhạt đến vàng, trong; mùi chanh rõ, tươi, không khét.
- Dầu có mùi ngọt hoa hồng, ít chanh có thể đã lẫn sả Java hoặc sả khác.
- Citral dễ bị oxy hóa: dầu để lâu, mở nắp nhiều lần sẽ nhạt mùi chanh, chuyển mùi hăng. Đậy kín, để nơi mát, tránh nắng; nên dùng trong 1–2 năm.
Chỉ tiêu chất lượng
Tham chiếu ISO 3217 (tinh dầu sả chanh Cymbopogon citratus). Chỉ tiêu chính là hàm lượng citral, kèm tỷ trọng, chỉ số khúc xạ và sắc ký đồ. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty mua lá sả chanh tươi hoặc phơi héo, kể cả phần lá còn lại sau khi cắt củ bán chợ. Vùng ưu tiên là các vùng trồng sả tập trung như cù lao Tân Phú Đông (Đồng Tháp); hộ, HTX ở vùng khác gửi mẫu trước để thử dầu.
Yêu cầu khi bán:
- Đúng sả chanh, không lẫn sả Java hoặc sả khác, không lẫn cỏ.
- Lá cắt ngày khô ráo, không úng, không thối; giao sớm sau khi cắt.
- Không phun thuốc bảo vệ thực vật trong thời gian cách ly trước khi cắt.
- HTX có lò cất có thể bán dầu thô; công ty kiểm citral từng lô.
Sả cắt được quanh năm; ở Tân Phú Đông mỗi năm 2–3 vụ. Theo nghiên cứu trên sả chanh ở Phú Thọ, lá cho khoảng 0,65–0,71% tinh dầu, tuỳ vùng và cách cất. Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Cắt lá, loại lá úa, cỏ lẫn; phơi héo ngắn nếu cần.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lắng, lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm citral, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu sả chanh và sả Java khác gì?
Sả chanh giàu citral, mùi chanh – cỏ. Sả Java giàu citronellal, geraniol, mùi ngọt hơn và được nghiên cứu nhiều hơn cho việc xua muỗi.
Tinh dầu sả chanh có đuổi muỗi không?
Có tác dụng xua muỗi trong một số thử nghiệm, nhưng thời gian bảo vệ ngắn. Ở vùng có sốt xuất huyết, vẫn cần ngủ màn và diệt lăng quăng.
Có thể nhỏ tinh dầu sả chanh vào nước uống không?
Không nên tự làm ở nhà. Tinh dầu rất đậm đặc; chỉ dùng trong thực phẩm công nghiệp với lô đạt chuẩn và liều kiểm soát.
Lá sả sau khi cắt củ có bán được không?
Được, nếu lá còn tươi hoặc héo đều, không thối, không lẫn cỏ.
Tôi trồng sả chanh, bán lá cho công ty thế nào?
Gọi hoặc nhắn Zalo, báo diện tích và số lứa cắt; gửi mẫu lá để công ty thử dầu trước.
Đọc thêm: Tinh dầu sả Java Tinh dầu màng tang Tinh dầu húng quế Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bài hướng dẫn: Cách dùng tinh dầu sả chanh khử mùi bếp, lau nhà Trà sả và tinh dầu sả chanh: dùng thế nào cho đúng? Trồng sả chanh bán lá cho lò cất tinh dầu
Mua lẻ: Tinh dầu sả chanh chai thủy tinh 10 ml — xem trang sản phẩm.
Bạn có nguyên liệu sả chanh hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Cây sả – Đỗ Tất Lợi · Thành phần tinh dầu sả chanh trồng ở Phú Thọ (Tạp chí Công nghệ Sinh học, 2016) · Sả chuyên canh ở Tân Phú Đông (Báo Lào Cai) · Maia & Moore, Plant-based insect repellents (Malaria Journal, 2011)