Tinh dầu ngải cứu được chưng cất hơi nước từ lá và ngọn cây Artemisia vulgaris. Thành phần chính gồm 1,8-cineole, camphor, borneol và thujone; tỷ lệ thay đổi nhiều theo vùng trồng và mùa thu hái.
Đây là tinh dầu cần dùng thận trọng nhất trong nhóm thảo mộc vì có thujone. Chỉ dùng liều rất thấp, không dùng cho thai phụ, mẹ cho con bú, trẻ em và người động kinh.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Artemisia vulgaris L.
- Tên thương mại
- Mugwort oil
- Bộ phận chiết
- Lá và ngọn
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Vàng nhạt đến vàng lục; mùi thảo mộc hăng, ấm, hơi long não
- Thành phần chính
- 1,8-cineole, camphor, borneol, thujone; tỷ lệ thay đổi theo vùng, mùa
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát, xa tầm tay trẻ em
Tinh dầu ngải cứu là gì?
Ngải cứu (ngải diệp) là cây thân thảo họ Cúc, quen thuộc trong vườn nhà và chợ rau Việt Nam. Lá vò ra có mùi hăng, đắng, hơi giống long não. Chưng cất lá và ngọn bằng hơi nước cho một lượng nhỏ tinh dầu màu vàng nhạt đến vàng lục.
Tinh dầu mang mùi thảo mộc ấm, hăng, có nốt mát của cineole và camphor. Trên thị trường quốc tế, dầu có tên “mugwort oil”. Vì thành phần thay đổi theo vùng, mỗi lô cần có sắc ký đồ riêng.
Cây ngải cứu trông thế nào, mọc ở đâu?
Theo Đỗ Tất Lợi, ngải cứu là cây cỏ sống lâu năm, cao khoảng 0,5–0,6 m, thân có rãnh dọc. Lá mọc so le, xẻ thùy lông chim; mặt trên xanh sẫm, mặt dưới trắng xám vì có nhiều lông mịn. Hoa nhỏ, mọc thành chùm.
Ngải cứu mọc hoang ở nhiều nơi trong nước, cũng có ở nhiều nước châu Á và châu Âu. Ở Việt Nam, cây chủ yếu được trồng làm rau quanh nhà và ở các vùng rau ven đô.
Cũng có nơi trồng thành ruộng. Năm 2022, HTX Phong Hòa (vùng Hoa Lư, Ninh Bình) trồng 2 ha ngải cứu, thu hoạch quanh năm và bán theo hợp đồng bao tiêu.
Ngải cứu trong đời sống người Việt
Người Việt biết ngải cứu trước hết như một loại rau: trứng rán ngải cứu, gà hầm ngải cứu, canh ngải cứu. Đỗ Tất Lợi ghi lá thường được hái vào khoảng tháng 6, gần Tết Đoan ngọ (mồng 5 tháng 5 âm lịch).
Đây cũng là dịp nhiều nhà hái lá ngải phơi khô để dành.
Lá khô tán nhỏ, rây lấy phần lông trắng gọi là ngải nhung. Ngải nhung dùng làm mồi cứu (moxa) trong châm cứu.
Phân biệt ngải cứu, ngải nhung và thanh hao hoa vàng
| Tiêu chí | Tinh dầu ngải cứu | Ngải cứu làm rau, ngải nhung | Thanh hao hoa vàng |
|---|---|---|---|
| Loài | Artemisia vulgaris | Artemisia vulgaris | Artemisia annua |
| Dạng dùng | Tinh dầu cất hơi nước, rất đậm đặc | Lá tươi nấu ăn; lá khô, ngải nhung làm mồi cứu | Lá, ngọn |
| Điểm chính | Chứa thujone, camphor; chỉ dùng ngoài, liều thấp | Dùng theo lượng của món ăn, bài thuốc | Nguồn artemisinin, khác hẳn ngải cứu |
| Nhầm lẫn thường gặp | Nghĩ “rau ăn được thì dầu cũng an toàn” | — | Gọi chung là “ngải” |
Ăn rau ngải cứu hay dùng ngải nhung không giống dùng tinh dầu. Tinh dầu cô đặc các chất bay hơi, trong đó có thujone, nên phải theo liều riêng.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Theo Đỗ Tất Lợi, ngải cứu vị cay, tính hơi ôn. Y học cổ truyền dùng lá ngải cứu (dạng sắc, hãm) để:
- ôn khí huyết, trừ hàn thấp, điều kinh;
- chữa đau bụng do lạnh, kinh nguyệt không đều;
- chữa chảy máu cam, thổ huyết (dùng theo bài thuốc).
Ngải nhung dùng làm mồi cứu: đốt trên huyệt, thường lót lát gừng để tránh bỏng. Các cách dùng này là của lá và ngải nhung, không áp dụng cho tinh dầu.
Theo nghiên cứu
- Xua muỗi: nghiên cứu năm 1985 tách từ ngải cứu nhiều chất xua muỗi Aedes aegypti: camphor, borneol, thujone, cineole, terpinen-4-ol. Đây là kết quả thí nghiệm với từng hoạt chất.
- Kháng khuẩn, kháng nấm: một nghiên cứu ở Brazil (2019) cho thấy tinh dầu ngải cứu diệt Staphylococcus aureus và nấm Candida albicans trong thí nghiệm.
- Độc tính thujone: Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA) ghi nhận thujone liều cao gây co giật; khuyến cáo hạn chế dùng cho thai phụ và trẻ em.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Nước hoa | Nốt thảo mộc xanh, hăng (liều rất thấp) |
| Gia dụng | Thành phần phụ trong sản phẩm xua côn trùng, túi thơm |
| Mỹ phẩm | Rất hạn chế, vì giới hạn thujone |
Mùi hương và cách phối
Ngải cứu có mùi đắng, hăng, xanh, hơi long não. Trong hỗn hợp, chỉ cần một lượng rất nhỏ để tạo nốt thảo mộc “đồng quê”.
- Phối với sả Java cho hỗn hợp xua muỗi mùi dịu hơn.
- Phối với hương nhu trắng, húng quế cho mùi thảo dược ấm kiểu nồi xông.
Cách dùng tại nhà
- Xông phòng (người lớn): 1–2 giọt vào máy khuếch tán, phòng thoáng, không quá 30 phút.
- Xua muỗi, côn trùng: 1–2 giọt ngải cứu cùng 4–5 giọt sả Java lên bông, đặt ở góc phòng, bậu cửa.
- Túi thơm treo tủ: 2–3 giọt lên vỏ bào gỗ trong túi vải, treo nơi trẻ không với tới.
- Xoa bóp (người lớn): pha dưới 1%, tức tối đa 1–2 giọt trong 10 ml dầu nền.
Dùng an toàn
- Không dùng cho thai phụ, mẹ cho con bú, trẻ em, người động kinh hoặc từng co giật.
- Liều thấp: pha dưới 1% khi dùng trên da; không bôi nguyên chất; thử trước ở cổ tay.
- Người dị ứng với cây họ Cúc (cúc, ngải, cỏ phấn hương) nên tránh.
- Không uống, kể cả “vài giọt pha nước”. Lỡ nuốt phải, không gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay, mang theo chai dầu.
- Để xa tầm tay trẻ em, vật nuôi; không khuếch tán trong phòng có mèo, chó.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu trong, vàng nhạt đến vàng lục; mùi thảo mộc hăng rõ, không khét.
- Dầu mỗi vùng có thể nặng cineole hoặc nặng camphor, thujone; hỏi sắc ký đồ lô trước khi dùng.
- Đậy kín, để nơi mát, tránh nắng; nên dùng trong khoảng 2 năm.
Vì sao tinh dầu ngải cứu hiếm và đắt?
Lá ngải cứu chứa rất ít tinh dầu. Một nghiên cứu ở Brazil thu khoảng 0,5% tinh dầu từ lá khô. Lá tươi nhiều nước nên tỷ lệ tính theo lá tươi còn thấp hơn.
Cộng thêm việc mỗi lô đều phải kiểm nghiệm, đó là lý do tinh dầu ngải cứu có giá cao hơn nhiều loại dầu thảo mộc thông dụng.
Thành phần thay đổi theo vùng, mùa
Các nghiên cứu cho thấy ngải cứu ở mỗi vùng cho dầu khác nhau. Dầu từ Ý giàu camphor; từ Đức giàu sabinene, myrcene, 1,8-cineole; từ Maroc giàu camphor và thujone.
Đỗ Tất Lợi ghi tinh dầu ngải cứu Việt Nam có thành phần chủ yếu là cineol và α-thujon. Vì vậy công ty kiểm nghiệm từng lô và ghi rõ hàm lượng thujone trên COA.
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu chính là sắc ký đồ: 1,8-cineole, camphor, borneol, thujone (α và β). Cùng với tỷ trọng, chỉ số khúc xạ, hàm lượng thujone quyết định lô dầu dùng được cho ứng dụng nào. Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty mua lá và ngọn ngải cứu để cất tinh dầu. Nhận cả ngải cứu trồng làm rau và ngải mọc hoang, miễn đúng loài. Vùng ưu tiên:
- Các vùng rau ven đô miền Bắc có ruộng ngải cứu trồng làm rau.
- Ninh Bình, nơi đã có HTX trồng ngải cứu thành ruộng.
- Các vùng khác: gửi mẫu trước để thử dầu.
Yêu cầu nguyên liệu:
- Lá và ngọn bánh tẻ, cắt ngày khô ráo; bỏ gốc già, rễ.
- Không lẫn cỏ, cây khác; gửi ảnh mặt dưới lá (trắng xám, có lông) khi bán lần đầu.
- Nếu có phun thuốc bảo vệ thực vật, phải đủ thời gian cách ly ghi trên nhãn và báo cho công ty.
- Tươi giao trong ngày, hoặc phơi râm cho héo; không phơi nắng gắt làm bay mất dầu.
Ngải cứu trồng một lần cắt nhiều lứa. Đỗ Tất Lợi ghi lá thường được hái vào khoảng tháng 6. Tỷ lệ dầu thấp, khoảng 0,5% tính theo lá khô ở nghiên cứu tham khảo; công ty báo kết quả sau khi thử mẫu. Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Cắt lá và ngọn, loại gốc già, tạp chất.
- Phơi râm cho héo hoặc cất tươi ngay.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lắng, lọc, loại nước.
- Kiểm nghiệm sắc ký, ghi hàm lượng thujone, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Ăn ngải cứu được thì dùng tinh dầu ngải cứu có an toàn không?
Không giống nhau. Tinh dầu cô đặc thujone, nên chỉ dùng ngoài, liều rất thấp và tránh các nhóm nhạy cảm.
Tinh dầu ngải cứu có dùng cho bà bầu không?
Không. Thai phụ và mẹ cho con bú không dùng tinh dầu ngải cứu dưới mọi hình thức.
Tinh dầu ngải cứu có xua muỗi không?
Một số hoạt chất trong ngải cứu xua muỗi trong thí nghiệm. Ở nhà nên phối 1–2 giọt với sả Java thay vì dùng nhiều.
Có thể nhỏ tinh dầu ngải cứu thay mồi ngải để cứu không?
Không nên. Tinh dầu dễ cháy và gây bỏng; mồi cứu dùng ngải nhung khô.
Tôi trồng ngải cứu bán rau, có bán cho công ty được không?
Được. Liên hệ báo diện tích, số lứa và gửi mẫu để công ty thử dầu trước.
Đọc thêm: Tinh dầu mùi già Tinh dầu hương nhu trắng Tinh dầu long não Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bài hướng dẫn: Cách dùng tinh dầu ngải cứu: xoa bóp, ngâm chân, xông Thujone trong ngải cứu: ai không nên dùng tinh dầu ngải cứu? Trồng ngải cứu lấy nguyên liệu cất tinh dầu
Mua lẻ: Tinh dầu ngải cứu chai thủy tinh 10 ml — xem trang sản phẩm.
Bạn có nguyên liệu ngải cứu hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Cây ngải cứu – Đỗ Tất Lợi · Tinh dầu Artemisia vulgaris trồng ở Brazil (Pharmaceuticals, 2019) · EMA: Public statement on thujone (2012)