5 Tháng 11, 2026
Người Việt dùng cây thơm theo cách riêng: trùm chăn xông nồi lá khi cảm, tắm nước lá mùi già chiều 30 Tết, đốt trầm ngày rằm, gội đầu bồ kết – vỏ bưởi. Từ thế kỷ 19–20, nghề cất tinh dầu phát triển với dầu tràm Huế, tinh dầu quế, hồi, sả bán trong nước và xuất khẩu. Nhiều tinh dầu thảo mộc Việt Nam ngày nay vẫn đến từ chính những vùng trồng truyền thống ấy.
Thông tin nhanh
| Truyền thống | Cây chính | Vùng tiêu biểu |
|---|---|---|
| Nồi lá xông | Sả, bưởi, chanh, tía tô, kinh giới, hương nhu, ngải cứu | Cả nước |
| Tắm lá mùi già | Cây mùi (ngò) già có hạt | Miền Bắc |
| Dầu tràm | Tràm Melaleuca cajuputi | Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế) |
| Quế | Cinnamomum cassia | Thanh Hoá, Yên Bái (nay thuộc Lào Cai), Quảng Nam (nay thuộc TP Đà Nẵng) |
| Hồi | Illicium verum | Lạng Sơn |
| Trầm hương | Cây dó bầu | Khánh Hoà, Quảng Nam |
Cách làm quen thuộc: khi cảm lạnh, người lớn hái một nắm lá trong vườn — sả, lá bưởi, lá chanh, tía tô, kinh giới, hương nhu — đun sôi, rồi người ốm trùm chăn ngồi bên nồi cho ra mồ hôi.
Theo y học cổ truyền, xông là phép “phát hãn” (làm ra mồ hôi) để giải cảm. Danh y Tuệ Tĩnh (thế kỷ 14) với chủ trương “Nam dược trị Nam nhân” đã đề cao việc dùng cây cỏ sẵn có của người Việt.
Nhìn theo khoa học, hơi nóng mang theo tinh dầu (cineol, citral, limonen…) giúp người bệnh thấy thông mũi, dễ chịu. Nhưng xông quá lâu dễ mất nước, bỏng; không xông cho trẻ nhỏ, người yếu tim. Xem tinh dầu lá xông.
Chiều cuối năm, nhiều gia đình miền Bắc đun nồi nước mùi già (cả cây có hạt) để tắm. Người xưa tin tắm nước mùi là gột sạch xui rủi năm cũ, đón năm mới thơm tho. Mùi hương này đến từ linalool trong hạt và cây mùi. Xem tắm mùi già ngày Tết và tinh dầu mùi già.
Ở vùng cát và đất phèn Phong Điền, Quảng Điền (Huế), nhiều gia đình cất dầu tràm thủ công qua nhiều thế hệ: hái lá tràm, cho vào nồi cất, hứng dầu nổi trên nước. Dầu tràm từ lâu là món quen trong nhà có trẻ nhỏ và là quà đặc sản của xứ Huế.
Cùng loài với minyak kayu putih của Indonesia (xem Quần đảo Gia vị). Dầu tràm giàu 1,8-cineol nên có mùi mát giống khuynh diệp.
Quế Thanh (Thanh Hoá) xưa được coi là loại quế quý, từng là cống phẩm triều đình. Người Pháp thời thuộc địa thu mua quế Việt Nam xuất sang châu Âu. Ngày nay vùng quế lớn là Văn Yên (Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai), Trà My (Quảng Nam cũ) — quế vỏ bán làm gia vị, cành lá cất tinh dầu. Xem tinh dầu quế vỏ và tinh dầu quế cành lá.
Cây hồi trồng nhiều ở Lạng Sơn, Cao Bằng. Quả hồi hình sao tám cánh là gia vị không thể thiếu của phở. Tinh dầu hồi giàu anethol, được xuất khẩu từ thời Pháp thuộc và nay vẫn là mặt hàng chủ lực của vùng. Xem tinh dầu hồi.
Trầm hương miền Trung (Khánh Hoà, Quảng Nam) nổi tiếng từ thời Champa; loại kỳ nam được thương nhân mang sang Trung Hoa, Nhật Bản. Trong nghệ thuật kōdō của Nhật, trầm quý nhất vẫn gắn với vùng đất này (xem Kōdō Nhật Bản).
Nhiều vùng trồng cây tinh dầu truyền thống vẫn sống nhờ liên kết thu mua. Thảo Dược Xanh làm việc với hộ trồng và HTX ở vùng cao để giữ nghề: hỗ trợ giống, quy trình, rồi thu mua nguyên liệu để chưng cất.
Phổ biến là sả, lá bưởi, lá chanh, tía tô, kinh giới, hương nhu, ngải cứu, lá tre — tuỳ vùng và tuỳ cây có sẵn trong vườn.
Theo phong tục miền Bắc, tắm nước mùi già chiều cuối năm để gột bỏ điều không may năm cũ và đón năm mới thơm sạch.
Từ lá cây tràm Melaleuca cajuputi mọc ở vùng cát, đất phèn ven biển Huế, cất bằng hơi nước.
Bài viết kể lịch sử, không phải hướng dẫn chữa bệnh. Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Mua lẻ: Tinh dầu thảo mộc Việt Nam chai thủy tinh 10 ml — xem danh mục Tinh dầu thảo mộc.
Tìm hiểu 23 loại tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Thành phần, công dụng, chỉ tiêu chất lượng và vùng nguyên liệu — tổng hợp có nguồn.
Đọc thêm: Lịch sử tinh dầu Tinh dầu thảo mộc Việt Nam Quần đảo Gia vị Tinh dầu lá xông
Nguồn tham khảo: Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. NXB Y học · Báo Nhân Dân. Phát triển bền vững cây hồi xứ Lạng · Báo Nhân Dân. Sức sống cây quế Văn Yên · Viện Dược liệu. Cơ sở dữ liệu cây thuốc Việt Nam