Tinh dầu lá xông là hỗn hợp (blend) 6 tinh dầu lấy cảm hứng từ nồi xông lá của người Việt: bạc hà, hoắc hương, sả, tràm, hương nhu và cúc tần. Thảo Dược Xanh phối trộn; mã lô ghi trên nhãn.
Theo y học cổ truyền, xông là cách làm ra mồ hôi để giải cảm. Nghiên cứu hiện đại cho thấy xông giúp dễ chịu nhưng bằng chứng chữa cảm còn yếu, và xông sai cách dễ gây bỏng.
Thông tin nhanh
- Loại
- Hỗn hợp tinh dầu (blend)
- Thành phần
- Tinh dầu bạc hà, hoắc hương, sả, tràm, hương nhu, cúc tần
- Nguồn gốc
- Phối trộn tại Thảo Dược Xanh
- Phương pháp
- Tinh dầu thành phần chưng cất hơi nước, sau đó phối trộn
- Cảm quan
- Mùi thảo mộc: mát bạc hà, tràm; tươi sả; ấm hương nhu; trầm hoắc hương
- Thành phần thơm thường gặp
- Menthol, 1,8-cineole, eugenol, patchoulol, citral hoặc citronellal (tuỳ loại sả)
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu lá xông là gì?
Tinh dầu lá xông không phải tinh dầu của một cây. Đây là hỗn hợp 6 tinh dầu thành phần, phối theo tinh thần nồi xông lá dân gian. Mỗi tinh dầu thành phần được chưng cất riêng rồi mới phối trộn.
Nhờ vậy mùi ổn định giữa các lần dùng, khác với nồi lá tươi mỗi lần một mùi.
6 tinh dầu trong hỗn hợp
| Tinh dầu | Cây | Góp vào mùi |
|---|---|---|
| Bạc hà | Bạc hà á (Mentha arvensis) | Mát, thông mũi nhờ menthol |
| Hoắc hương | Pogostemon cablin | Trầm, ấm, mùi gỗ đất, giữ mùi lâu |
| Sả | Chi Cymbopogon | Tươi, mùi chanh sả |
| Tràm | Chi Melaleuca | Mát, hăng nhẹ nhờ 1,8-cineole |
| Hương nhu | Hương nhu trắng (Ocimum gratissimum) | Ấm, cay như đinh hương nhờ eugenol |
| Cúc tần | Pluchea indica | Mùi lá thơm hăng, quen trong nồi xông miền Bắc |
Nồi xông lá dân gian gồm những lá gì?
Không có một công thức chung cho cả nước. Mỗi vùng, mỗi nhà dùng lá sẵn có quanh vườn.
Theo các bài hướng dẫn của bác sĩ trên VnExpress và Vinmec, các lá hay gặp gồm sả, lá bưởi, lá chanh, hương nhu, tía tô, kinh giới, bạc hà, lá tre; nhiều nhà thêm gừng, ngải cứu, cúc tần, lá ổi.
| Lá | Mùi, thành phần thơm | Ghi chú dân gian |
|---|---|---|
| Sả | Citral, mùi chanh | Lá và củ đều dùng |
| Lá bưởi | Theo Đỗ Tất Lợi: dipenten, linalool, citral | Nấu cùng lá thơm khác để xông khi cảm cúm, nhức đầu |
| Lá chanh | Mùi chanh tươi | Hay đi cùng lá bưởi |
| Hương nhu | Eugenol, mùi ấm như đinh hương | Lá xông, nấu nước gội |
| Tía tô, kinh giới | Mùi thơm nồng | Rau gia vị, cũng là lá xông quen thuộc |
| Ngải cứu | Theo Đỗ Tất Lợi: xineol (1,8-cineole), thujon | Vị cay, mùi hăng |
| Bạc hà | Menthol, mùi mát | Cho cảm giác thông mũi |
| Cúc tần | Mùi lá hăng, thơm | Hay mọc làm hàng rào, cũng là lá xông quen thuộc |
| Lá tre | Ít mùi | Dân gian dùng khi sốt |
Nồi xông trong đời sống người Việt
Ở nhiều vùng quê, khi trong nhà có người ớn lạnh, nhức đầu, ngạt mũi, bà và mẹ ra vườn hái mỗi thứ một nắm lá. Nồi nước sôi đặt giữa giường, người ốm trùm chăn kín, hít hơi nóng đến khi vã mồ hôi.
Nhà ở thành phố ít vườn, khó gom đủ lá tươi. Bác sĩ cũng nhắc rằng có thể dùng vài giọt tinh dầu tràm, sả hoặc gừng thay cho một phần lá.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Xông là phép chữa có từ lâu trong y học cổ truyền. Hơi nóng và mùi lá thơm giúp làm ra mồ hôi, nên được dùng khi cảm lạnh:
- người ớn lạnh, sợ gió, nhức đầu, đau mỏi, ngạt mũi;
- theo Đỗ Tất Lợi, lá bưởi nấu cùng các lá thơm khác để xông chữa cảm cúm, nhức đầu;
- dừng xông khi người đã nhẹ, hết sợ lạnh, mồ hôi ra vừa đủ.
Người sốt cao, sợ nóng, ra nhiều mồ hôi thì không thuộc nhóm nên xông.
Theo nghiên cứu
- Tinh dầu thành phần: citral (sả), eugenol (hương nhu) và 1,8-cineole (tràm) có hoạt tính kháng khuẩn trong thí nghiệm. Menthol trong bạc hà tác động lên đầu dây thần kinh cảm giác lạnh ở mũi, tạo cảm giác thông thoáng (Clin Otolaryngol, 1988).
- Xông hơi nóng ẩm khi cảm lạnh: tổng quan Cochrane (2017) cho thấy bằng chứng còn chất lượng thấp, chưa khẳng định được xông giúp khỏi cảm nhanh hơn. Một nghiên cứu ghi nhận người xông báo khó chịu nhiều hơn.
- Nguy cơ bỏng: nghiên cứu ở Hà Lan (BJGP, 2012) ghi nhận nhiều ca bỏng nước sôi do xông, phần lớn là trẻ em, nhiều ca phải ghép da.
Nói gọn: xông giúp dễ chịu, đỡ nghẹt mũi trong lúc xông, nhưng không chữa khỏi bệnh truyền nhiễm.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Tinh dầu lá xông và nồi lá tươi
| Tiêu chí | Tinh dầu lá xông | Nồi lá tươi |
|---|---|---|
| Chuẩn bị | Vài giọt vào nước nóng | Hái, rửa, đun 10–15 phút |
| Mùi | Ổn định theo công thức | Thay đổi theo lá, mùa |
| Thành phần | Chỉ phần tinh dầu bay hơi | Tinh dầu và chất tan trong nước |
| Lượng dùng | Dễ đo bằng giọt | Thường khoảng 200–300 g lá cho 2–3 lít nước |
| Bảo quản | Dùng được nhiều tháng | Phải dùng lá tươi hoặc khô không mốc |
Mùi hương và cách phối
Hỗn hợp có ba lớp mùi: mát của bạc hà, tràm và tươi của sả ở đầu; ấm cay của hương nhu, hăng của cúc tần ở giữa; trầm ấm của hoắc hương lưu lại ở cuối.
- Thêm 1 giọt bạc hà á khi muốn mùi mát hơn.
- Khuếch tán cùng sả Java khi muốn kết hợp xua muỗi buổi tối.
Cách dùng tại nhà
- Xông mặt (người lớn): 3–5 giọt vào bát hoặc chậu nước nóng khoảng 1 lít, nước dưới mức sôi. Không cúi sát mặt nước; nhắm mắt, hít thở bình thường.
- Xông phòng: 3–5 giọt vào máy khuếch tán, 30–60 phút rồi nghỉ, mở hé cửa.
- Ngâm chân: 3 giọt hòa với một thìa muối rồi cho vào chậu nước ấm.
- Xông toàn thân kiểu truyền thống: 5–8 giọt vào nồi nước nóng thay cho một phần lá; đặt nồi vững, mở nắp từ từ.
Xông đúng cách: 6 bước
- Lau người sạch, uống một cốc nước ấm trước khi xông.
- Ngồi nơi kín gió; đặt nồi hoặc chậu chắc chắn trên mặt phẳng, xa mép giường.
- Cho tinh dầu vào sau khi nước đã ngừng sôi; mở hé nắp để hơi thoát ra từ từ.
- Xông không quá 15–20 phút; xông toàn thân tối đa 2–3 lần mỗi tuần.
- Ngừng ngay khi thấy choáng, bủn rủn, hồi hộp, tức ngực, khó thở.
- Lau khô mồ hôi, thay áo khô, nghỉ ngơi; không tắm ngay và tránh gió lạnh.
Dùng an toàn
- Không nên xông: trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc mới sinh, người già yếu, người cao huyết áp, bệnh tim mạch, đang sốt cao, tiêu chảy mất nước. Trẻ em chỉ nên khuếch tán nhẹ trong phòng thoáng, không trùm chăn.
- Không bôi nguyên chất. Nếu thoa da, pha dưới 1% (tối đa 2 giọt trong 10 ml dầu nền), thử trước ở cổ tay.
- Không uống; tránh mắt. Lỡ nuốt phải, không cố gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế, mang theo chai dầu.
- Để xa tầm tay trẻ em; không khuếch tán trong phòng kín có mèo, không bôi lên lông chó mèo.
- Sốt cao, khó thở, sốt kéo dài thì đi khám, không tự xông.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu trong, không vẩn; mùi thảo mộc rõ từng lớp, không hăng khét.
- Đậy kín sau khi dùng, để nơi mát, tránh nắng. Nên dùng trong khoảng 1–2 năm.
Chỉ tiêu chất lượng
Với hỗn hợp, chất lượng phụ thuộc vào từng tinh dầu thành phần. Mỗi tinh dầu đầu vào được kiểm nghiệm trước khi phối. Lô thành phẩm có sắc ký đồ và mã lô; kèm COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Tinh dầu lá xông được phối từ các tinh dầu thành phần. Vì vậy công ty không thu mua riêng “lá xông”, mà thu mua nguyên liệu cho từng tinh dầu thành phần:
- Bạc hà á (cây) — xem Tinh dầu bạc hà á.
- Hoắc hương (cành lá) — xem Tinh dầu hoắc hương.
- Sả (lá) — xem Tinh dầu sả chanh và Tinh dầu sả Java.
- Tràm (lá, cành non) — xem Tinh dầu tràm 5 gân.
- Hương nhu trắng (cây ra hoa) — xem Tinh dầu hương nhu trắng.
- Cúc tần (cành lá) — chưa có trang riêng; liên hệ để trao đổi.
Vùng ưu tiên, mùa thu hoạch và yêu cầu nguyên liệu ghi ở từng trang trên. Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình làm hỗn hợp
- Chưng cất riêng từng tinh dầu thành phần, kiểm nghiệm theo mã lô.
- Phối trộn theo công thức, để ổn định mùi, lọc trong.
- Kiểm tra cảm quan, sắc ký đồ; ghi mã lô lên nhãn, lưu COA.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu lá xông khác gì nồi xông lá tươi?
Nồi lá tươi có cả tinh dầu và chất tan trong nước, mùi thay đổi theo lá. Tinh dầu chỉ có phần bay hơi, mùi ổn định, dễ đo liều và nhanh hơn.
Mỗi lần xông bao lâu?
Không quá 15–20 phút. Xông toàn thân tối đa 2–3 lần mỗi tuần; xông mặt 1–2 lần mỗi ngày khi cần.
Trẻ em có xông được không?
Không nên trùm chăn xông hơi cho trẻ vì nguy cơ bỏng và mất nước. Với trẻ lớn, chỉ khuếch tán nhẹ trong phòng thoáng; trẻ dưới 2 tuổi nên hỏi bác sĩ.
Thai phụ có xông được không?
Phụ nữ mang thai và mới sinh không nên xông hơi, kể cả xông bằng tinh dầu.
Người cao huyết áp có xông được không?
Không nên xông toàn thân, vì hơi nóng và mồ hôi nhiều có thể gây choáng, hồi hộp. Người bệnh tim mạch cũng vậy.
Xông có chữa được cúm, COVID-19 không?
Không. Xông chỉ giúp giảm nghẹt mũi, nhức đầu, đau mỏi và giúp thư giãn trong lúc xông.
Đọc thêm: Tinh dầu hương nhu trắng Tinh dầu bạc hà á Tinh dầu hoắc hương Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bài hướng dẫn: Cách xông hơi giải cảm bằng tinh dầu đúng cách Xông hơi: ai không nên xông và sai lầm thường gặp Nấu nồi lá xông tươi tại nhà: chọn lá gì, nấu thế nào?
Mua lẻ: Tinh dầu lá xông chai thủy tinh 10 ml — xem trang sản phẩm.
Bạn có nguyên liệu lá xông hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Xông lá đúng cách (VnExpress) · Heated, humidified air for the common cold (Cochrane, 2017) · Cây bưởi – Đỗ Tất Lợi