Tin tức

Thuật ngữ y dược cổ truyền: giải nghĩa 40 từ thường gặp

22 Tháng 11, 2026

Trang này giải nghĩa 40 thuật ngữ y học cổ truyền hay gặp trên nhãn thuốc, sách thuốc và bài viết về dược liệu. Các từ chia bốn nhóm: tính chất vị thuốc (tứ khí, ngũ vị, quy kinh), chẩn đoán (bát cương, lưỡi, mạch), pháp điều trị (giải biểu, ôn lý, hành khí) và chế biến. Mỗi từ có chữ Hán và tên tiếng Anh theo bộ thuật ngữ chuẩn của WHO năm 2022.

Tác giả: KS. Đào Xuân Quang — Thảo Dược Xanh · Cập nhật 22/11/2026

Thuật ngữ y học cổ truyền gồm những nhóm nào?

Bốn nhóm từ dưới đây đủ để đọc hiểu phần lớn mô tả một vị thuốc.

  • Tính chất vị thuốc: vị thuốc nóng hay mát, vị gì, tác động vào đâu.
  • Chẩn đoán: thầy thuốc phân loại bệnh và khám như thế nào.
  • Pháp điều trị: hướng chữa, ví dụ làm ra mồ hôi hay làm ấm bên trong.
  • Chế biến và dạng thuốc: dược liệu được làm thành vị thuốc ra sao.

Tên tiếng Anh và số mục lấy theo sách WHO international standard terminologies on traditional Chinese medicine (2022). Phần nghĩa tiếng Việt do Thảo Dược Xanh diễn đạt ngắn gọn theo lý luận y học cổ truyền.

Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Đây là cách y học cổ truyền mô tả vị thuốc, không phải hướng dẫn tự chữa bệnh.

Tứ khí, ngũ vị, quy kinh nghĩa là gì?

Nhóm này mô tả tính chất của vị thuốc, tức dược liệu khô đã chế biến.

Thuật ngữ Chữ Hán Tiếng Anh (số mục WHO) Nghĩa
Tứ khí (tứ tính) 四氣 Four qi (2639) Bốn tính của vị thuốc: hàn, lương, ôn, nhiệt. Tính cho biết vị thuốc làm mát hay làm ấm.
Hàn, lương 寒, 涼 Cold/cool-property medicines (2641) Tính lạnh hoặc mát, dùng cho chứng do nhiệt.
Ôn, nhiệt 溫, 熱 Warm/heat-property medicines (2640) Tính ấm hoặc nóng, dùng cho chứng do hàn. Ví dụ: can khương, kinh giới, ngải cứu tính ấm.
Bình 平 Neutral-property medicines (2642) Không thiên rõ về lạnh hay nóng.
Ngũ vị 五味 Five flavours (50) Năm vị chính: cay, ngọt, đắng, chua, mặn, thêm vị nhạt. Mỗi vị gắn với một kiểu tác dụng.
Vị cay (tân) 辛 Pungent flavour (2643) Thường làm tán ra ngoài, hành khí, hành huyết. Ví dụ: can khương, kinh giới.
Vị ngọt (cam) 甘 Sweet flavour (2645) Thường bổ, điều hòa, làm dịu co thắt.
Vị đắng (khổ) 苦 Bitter flavour (2644) Thường thanh nhiệt, làm khô thấp. Ví dụ: ngải cứu vị đắng, cay.
Vị chua (toan) 酸 Sour flavour (2646) Thường thu liễm, cố sáp, nghĩa là giữ lại, cầm lại.
Vị mặn (hàm) 鹹 Salty flavour (2648) Thường làm mềm chỗ cứng, nhuận tràng.
Vị nhạt (đạm) 淡 Bland flavour (2649) Thường thấm thấp, lợi tiểu.
Quy kinh 歸經 Meridian affinity (2656) Vị thuốc tác động chủ yếu vào tạng phủ, kinh lạc nào. Ví dụ: kinh giới quy kinh phế, can.
Thăng giáng phù trầm 升降浮沉 Ascending, descending, floating and sinking (2653) Hướng tác dụng: đưa lên, đưa xuống, ra ngoài hay vào trong.

Ví dụ về tính vị, quy kinh lấy theo Thông tư 30/2017/TT-BYT của Bộ Y tế. Thông tư này đã hết hiệu lực từ 28/10/2024, nhưng phần mô tả vị thuốc vẫn là tư liệu tra cứu.

Bát cương, tứ chẩn, mạch phù, mạch trầm là gì?

Nhóm này là từ của thầy thuốc khi khám và phân loại bệnh.

Thuật ngữ Chữ Hán Tiếng Anh (số mục WHO) Nghĩa
Bát cương 八綱 Pattern differentiation by the eight principles (931) Tám cương lĩnh phân loại bệnh: âm – dương, biểu – lý, hàn – nhiệt, hư – thực.
Biểu chứng 表證 Exterior pattern (996) Bệnh ở phần ngoài, thường mới mắc: sợ gió, sợ lạnh, sốt, đau đầu.
Lý chứng 裏證 Interior pattern (997) Bệnh đã vào bên trong, ảnh hưởng tạng phủ.
Hàn chứng 寒證 Cold pattern (993) Biểu hiện lạnh: sợ lạnh, đau ưa ấm.
Nhiệt chứng 熱證 Heat pattern (992) Biểu hiện nóng: sốt, mặt đỏ, khát, nước tiểu vàng.
Hư chứng 虛證 Deficiency pattern (995) Chính khí suy: mệt mỏi, mạch yếu.
Thực chứng 實證 Excess pattern (994) Tà khí mạnh, cơ thể phản ứng còn mạnh.
Tứ chẩn 四診 Four diagnostic methods (556) Bốn cách khám: vọng (nhìn), văn (nghe, ngửi), vấn (hỏi), thiết (sờ, bắt mạch).
Chất lưỡi 舌質 Tongue body (640) Phần thịt lưỡi. Thầy thuốc xem màu và hình dạng: hồng, nhợt, đỏ, bệu, nứt.
Rêu lưỡi 舌苔 Tongue coating (673) Lớp phủ trên mặt lưỡi. Xem dày mỏng, trắng hay vàng, khô hay ướt.
Mạch phù 浮脈 Floating pulse (889) Đặt nhẹ tay đã thấy mạch, ấn mạnh thì yếu đi. Thường gặp ở biểu chứng.
Mạch trầm 沉脈 Deep pulse (890) Phải ấn mạnh mới thấy mạch.
Mạch sác 數脈 Rapid pulse (892) Mạch nhanh, hơn 5 nhịp trong một hơi thở.
Mạch trì 遲脈 Slow pulse (891) Mạch chậm, dưới 4 nhịp trong một hơi thở.

Các từ về lưỡi, mạch và pháp trị có mã riêng trong Quyết định 3080/QĐ-BYT ngày 26/9/2025 của Bộ Y tế. Ví dụ: mạch phù mang mã M02, mạch trầm M03, mạch trì M04, mạch sác M05.

Giải biểu, ôn lý, hành khí là những pháp điều trị nào?

Pháp điều trị là hướng chữa mà thầy thuốc chọn sau khi chẩn đoán. Vị thuốc tiêu biểu xếp theo Thông tư 05/2015/TT-BYT, văn bản chia vị thuốc thành 30 nhóm.

Thuật ngữ Chữ Hán Tiếng Anh (số mục WHO) Nghĩa
Bát pháp 八法 Eight methods (2748) Tám phép chữa cổ điển: hãn, thổ, hạ, hòa, ôn, thanh, tiêu, bổ.
Hãn pháp (phát hãn) 汗法 Sweating method (2749) Làm ra mồ hôi để đẩy tà khí ở phần biểu ra ngoài. Xông hơi là một cách.
Giải biểu 解表 Exterior-releasing methods (2282) Chữa bệnh ở phần biểu, như cảm mạo mới mắc. Gồm phát tán phong hàn và phát tán phong nhiệt.
Sơ phong tán hàn 疏風散寒 Release the exterior with pungent-warm (2283) Dùng vị cay, ấm để giải cảm lạnh. Nhóm phát tán phong hàn có kinh giới, quế chi, sinh khương, tràm.
Sơ phong thanh nhiệt 疏風清熱 Release the exterior with pungent-cool (2284) Dùng vị cay, mát để giải cảm nóng. Nhóm phát tán phong nhiệt có bạc hà.
Thanh nhiệt giải độc 清熱解毒 Clear heat and remove toxins (2332) Làm mát, hạ nhiệt độc, như mụn nhọt, sưng nóng.
Trừ hàn (ôn lý) 溫裏 Warming interior methods (2470) Làm ấm bên trong, đuổi lạnh ở tạng phủ. Nhóm trừ hàn có đại hồi, đinh hương, can khương, thảo quả.
Hành khí 行氣 Qi-regulating methods (2359) Làm khí lưu thông, giảm đầy trướng do khí trệ. Nhóm hành khí có trần bì.
Hoạt huyết hóa ứ 活血化瘀 Circulate blood and transform stasis (2369) Làm máu lưu thông, tan chỗ ứ huyết.
Hóa thấp 化濕 Dampness-transforming medicines (2698) Vị thơm, khô giúp tiêu thấp ở tỳ vị. Nhóm hóa thấp tiêu đạo có hoắc hương.

Tên vị thuốc trong bảng là ví dụ về cách xếp nhóm, không phải lời khuyên dùng.

Bào chế, sao, chích, thuốc thang là gì?

Thuật ngữ Chữ Hán Tiếng Anh (số mục WHO) Nghĩa
Bào chế (chế biến) 炮製 Processing of medicines (2612) Các công đoạn làm dược liệu thành vị thuốc: loại tạp, rửa, ủ, thái phiến, phơi, sấy, rồi sao, tẩm.
Sao, chích 炒, 炙 Stir-frying (2622); stir-fry with liquid adjuvants (2625) Sao là đảo dược liệu trên chảo nóng. Chích là tẩm phụ liệu lỏng như mật ong, rượu, giấm rồi sao.
Thuốc thang 湯劑 Decoction (2777) Một hoặc nhiều vị thuốc cổ truyền phối hợp, được thầy thuốc đóng gói theo liều dùng.

Phương pháp chế biến hiện quy định tại Thông tư 14/2024/TT-BYT. Định nghĩa thuốc thang theo Thông tư 44/2018/TT-BYT, văn bản nay đã được thay bằng Thông tư 55/2025/TT-BYT.

Luật Dược 2016 (Điều 2) định nghĩa ba từ nền:

  • Dược liệu: “nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn làm thuốc”.
  • Vị thuốc cổ truyền: dược liệu được chế biến theo lý luận và phương pháp của y học cổ truyền.
  • Thuốc cổ truyền: thuốc có thành phần dược liệu, bào chế theo lý luận y học cổ truyền hoặc kinh nghiệm dân gian.

Các thuật ngữ này liên quan gì đến tinh dầu?

Tính vị, quy kinh là của vị thuốc, tức dược liệu khô đã chế biến. Tinh dầu là phần chất thơm chưng cất từ cây, nên không mang nguyên tính vị của vị thuốc.

Nhiều cây cho tinh dầu cũng là vị thuốc quen thuộc. Biết thuật ngữ giúp đọc đúng phần “theo y học cổ truyền” trên từng trang:

Phép xông làm ra mồ hôi thuộc hãn pháp. Cách làm có ở bài xông hơi giải cảm bằng tinh dầu.

Lưu ý an toàn khi đọc và áp dụng

  • Không uống tinh dầu. Lỡ nuốt phải, đến cơ sở y tế.
  • Thuốc thang, vị thuốc cần thầy thuốc y học cổ truyền kê theo từng người.
  • Phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người đang dùng thuốc: hỏi thầy thuốc trước khi dùng dược liệu.

Câu hỏi thường gặp

Tính vị của một vị thuốc là gì?

Tính vị là cách y học cổ truyền mô tả vị thuốc bằng tính (hàn, lương, ôn, nhiệt, bình) và vị (cay, ngọt, đắng, chua, mặn, nhạt). Ví dụ can khương vị cay, tính ấm.

Giải biểu nghĩa là gì?

Giải biểu là pháp chữa bệnh còn ở phần ngoài cơ thể, như cảm mạo mới mắc. Thuốc giải biểu chia hai nhóm: phát tán phong hàn và phát tán phong nhiệt.

Tinh dầu có tính vị, quy kinh không?

Sách thuốc ghi tính vị, quy kinh cho vị thuốc là dược liệu khô, không ghi cho tinh dầu. Vì vậy không nên lấy tính vị của vị thuốc gán sang tinh dầu cùng cây.

Mua lẻ: Tinh dầu đóng chai thủy tinh — xem danh mục Tinh dầu thảo mộc.

Tìm hiểu thêm các loại tinh dầu thảo mộc Việt Nam

Thành phần, công dụng, chỉ tiêu chất lượng và vùng nguyên liệu — tổng hợp có nguồn.

Xem các loại tinh dầuZalo 0983.299.529

Đọc thêm: Tinh dầu thảo mộc Việt Nam Tinh dầu gừng Tinh dầu lá xông Xông hơi giải cảm bằng tinh dầu

Nguồn tham khảo: WHO international standard terminologies on traditional Chinese medicine, 2022 · Luật Dược 2016, Điều 2 · Thông tư 44/2018/TT-BYT · Quyết định 3080/QĐ-BYT ngày 26/9/2025 · Thông tư 05/2015/TT-BYT · Thông tư 30/2017/TT-BYT · Thông tư 14/2024/TT-BYT

Zalo