Tinh dầu tràm 5 gân (niaouli) được chưng cất từ lá và cành non cây Melaleuca quinquenervia. Thành phần chủ đạo là 1,8-cineole, kèm α-terpineol và viridiflorol, cho mùi hăng mát, hơi ngọt.
Cây gốc ở Úc và New Caledonia, được trồng ở Việt Nam để lấy dầu. Dầu dùng để xông, xoa ấm, làm dầu tràm và mỹ phẩm.
Thông tin nhanh
- Tên khoa học
- Melaleuca quinquenervia (Cav.) S.T. Blake
- Tên thương mại
- Niaouli oil
- Bộ phận chiết
- Lá và cành non
- Phương pháp
- Chưng cất hơi nước
- Cảm quan
- Không màu đến vàng nhạt; mùi hăng mát, hơi ngọt
- Thành phần chính
- 1,8-cineole chủ đạo (trên 60% ở các dòng chọn lọc tại Việt Nam); α-terpineol, viridiflorol
- Bảo quản
- Chai thủy tinh tối màu, đậy kín, nơi mát
Tinh dầu tràm 5 gân là gì?
Tràm 5 gân (tràm năm gân) là cây gỗ họ Sim, cùng chi Melaleuca với tràm gió bản địa và tràm trà Úc. Tên gọi đến từ lá: phiến lá to, dày, có khoảng 5 gân dọc chạy song song.
Trên thị trường quốc tế, dầu có tên “niaouli oil”, theo tên gọi của cây ở New Caledonia.
Chưng cất hơi nước lá và cành non cho tinh dầu không màu đến vàng nhạt, mùi hăng mát của cineole nhưng mềm và ngọt hơn khuynh diệp. Ở Việt Nam, dầu tràm 5 gân thường dùng làm dầu tràm xông, xoa, giống cách dùng dầu tràm truyền thống.
Cây tràm 5 gân trông thế nào, trồng ở đâu?
Tràm 5 gân là cây gỗ, vỏ trắng xốp bong thành nhiều lớp như giấy. Lá hình mác, cứng, có 5 gân dọc rõ. Hoa trắng kem mọc thành cụm hình bàn chải ở đầu cành.
Cây nhập nội, được Viện Cải thiện giống và Phát triển lâm sản khảo nghiệm từ năm 2008. Theo Lê Đình Khả và cộng sự (2017), các dòng vô tính chọn lọc được trồng thử ở Ba Vì (Hà Nội), Phú Lộc (TP Huế) và Thạnh Hóa (Long An cũ, nay thuộc Tây Ninh). Những dòng tốt nhất cho 1,53–2,61% tinh dầu, cineole trên 60%.
Theo báo Nông nghiệp và Môi trường (2023), HTX Đông Sơn (Ninh Bình) có hơn 9 ha tràm năm gân, cơ sở Thảo Nguyên ở Quảng Nam cũ (nay thuộc TP Đà Nẵng) trồng thêm 2 ha. Năm 2025, một doanh nghiệp ở Quảng Trị cho biết đã cùng nông dân trồng hơn 80 ha tràm năm gân ở các xã phía nam tỉnh, vùng Cam Lộ cũ.
Tràm 5 gân và tràm gió khác gì?
Tràm gió (Melaleuca cajuputi) là cây bản địa, mọc hoang nhiều trên gò đồi miền Trung và vùng đất thấp miền Nam. Dầu tràm Huế, Quảng Trị truyền thống cất từ cây này.
Theo cùng nghiên cứu khảo nghiệm, các xuất xứ tràm gió bản địa chỉ cho 0,63–1,08% tinh dầu, cineole 16,9–29,8%. Các dòng tràm 5 gân chọn lọc cho dầu nhiều hơn khoảng 2 lần, cineole cao hơn hẳn. Đây là lý do tràm 5 gân được đưa vào trồng để nâng chất lượng dầu tràm.
Công dụng
Theo y học cổ truyền
Đỗ Tất Lợi ghi cây tràm và tinh dầu tràm (giàu xineol, tức 1,8-cineole) có vị hơi cay, mát. Lá và tinh dầu tràm được dùng:
- xông, uống nước lá khi cảm, ho, ngạt mũi;
- xoa bóp khi đau nhức, tê thấp, nhiễm lạnh;
- rửa vết thương ở dạng dung dịch rất loãng.
Sách cũng nhắc tinh dầu niaouli (gomenol) cất từ một loài tràm ở Tân Đảo (New Caledonia), có hàm lượng xineol tương tự dầu tràm. Ngày nay, tràm 5 gân được dùng theo cách tương tự dầu tràm: xông, xoa ngoài da.
Theo nghiên cứu
- Kháng khuẩn: tinh dầu giàu 1,8-cineole có hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm trong thí nghiệm.
- Cảm giác thông mũi: cineole tạo cảm giác mát, thông thoáng khi hít. Đây là cảm giác chủ quan, không phải tác dụng chữa bệnh đường hô hấp.
Thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Một loài, nhiều kiểu hoá học
Tràm 5 gân ở vùng gốc không đồng nhất. Các nghiên cứu ở Úc và New Caledonia ghi nhận nhiều kiểu hoá học (hoá type): kiểu giàu 1,8-cineole, kiểu giàu viridiflorol, và cả kiểu giàu E-nerolidol, linalool.
Dầu niaouli thương mại thường là kiểu cineole, có thêm α-terpineol và viridiflorol tạo nốt ngọt, mềm. Với người trồng, điều này có nghĩa là giống quyết định chất lượng dầu. Các dòng vô tính đã chọn lọc ở Việt Nam đều thuộc kiểu cineole cao, limonene dưới 5%.
So sánh 4 loại dầu giàu terpene họ Sim
| Tiêu chí | Tràm 5 gân (niaouli) | Tràm gió (cajuput) | Tràm trà | Khuynh diệp |
|---|---|---|---|---|
| Tên khoa học | M. quinquenervia | M. cajuputi | M. alternifolia | Eucalyptus globulus |
| Nguồn gốc | Úc, New Caledonia; nhập nội | Bản địa Việt Nam | Úc, nhập nội | Úc; trồng nhiều nước |
| Thành phần chính | 1,8-cineole; α-terpineol, viridiflorol | 1,8-cineole, biến động lớn | Terpinen-4-ol 35–48% | 1,8-cineole ≥70% (ISO 770) |
| Mùi | Hăng, mát, ngọt nhẹ | Hăng, the ấm | Thuốc, gỗ tươi | Hăng, mát mạnh |
| Dùng nhiều cho | Xông, xoa, mỹ phẩm | Xông, xoa ấm | Chăm sóc da, làm sạch | Xông, xoa, dầu gió |
Ứng dụng trong các ngành
| Ngành | Ứng dụng |
|---|---|
| Dầu xoa, dầu tràm | Dầu tràm, dầu xoa bóp, cao xoa |
| Mỹ phẩm | Xà phòng, dầu gội, kem dưỡng |
| Gia dụng | Xông phòng, xịt khử mùi, nước lau |
| Nguyên liệu | Nguồn 1,8-cineole tự nhiên |
Mùi hương và cách phối
Tràm 5 gân có mùi hăng mát, sạch, mềm hơn khuynh diệp, có nốt ngọt nhẹ.
- Phối với bạc hà cho dầu xoa mát, xông phòng mùa nồm.
- Phối với sả Java, màng tang cho xịt phòng mùi tươi, sạch.
- Phối với long não cho dầu xoa ấm, mùi truyền thống.
Cách dùng tại nhà
- Xông phòng: 3–4 giọt vào máy khuếch tán, xông 30–60 phút rồi nghỉ, mở cửa cho thoáng.
- Xông hơi (người lớn): 1–2 giọt vào bát nước nóng, nhắm mắt, hít nhẹ vài phút.
- Xoa ngực, lưng, gan bàn chân (người lớn): pha 2–4 giọt với 10 ml dầu nền.
- Ngâm chân: 3 giọt hòa với một thìa muối rồi cho vào chậu nước ấm.
Dùng an toàn
- Pha loãng 1–2% (2–4 giọt trong 10 ml dầu nền) trước khi dùng trên da; thử trước ở cổ tay.
- Không dùng cho trẻ dưới 6 tuổi, nhất là không bôi, nhỏ gần mặt, mũi trẻ: dầu giàu cineole có thể gây khó thở ở trẻ nhỏ.
- Thai phụ, mẹ cho con bú, người có bệnh hen hoặc động kinh hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
- Không uống; tránh mắt. Lỡ nuốt phải, không cố gây nôn; gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế, mang theo chai dầu.
- Để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi; không khuếch tán trong phòng kín có mèo, không bôi lên lông chó mèo.
Nhận biết dầu tốt và bảo quản
- Dầu trong, không màu đến vàng nhạt; mùi hăng mát, sạch, không khét, không chua.
- Dầu tràm 5 gân đạt chuẩn có COA ghi hàm lượng 1,8-cineole; mùi ngọt hơn dầu khuynh diệp.
- Đậy kín, để nơi mát, tránh nắng; nên dùng trong 2 năm.
Chỉ tiêu chất lượng
Chỉ tiêu chính là hàm lượng 1,8-cineole và sắc ký đồ (α-terpineol, viridiflorol, limonene, α-pinene). Mỗi lô có COA và MSDS.
Số liệu tham khảo; chỉ tiêu thực tế theo COA từng lô.
Người trồng & HTX
Công ty mua lá và cành non tràm 5 gân tươi từ vườn trồng. Theo báo Nông nghiệp và Môi trường, tràm 5 gân trồng một lần có thể thu hoạch liên tục nhiều năm. Vùng quan tâm:
- Quảng Trị (gồm Quảng Bình cũ), TP Huế: vùng gò đồi, cát có truyền thống dầu tràm.
- TP Đà Nẵng (Quảng Nam cũ), Ninh Bình, Hà Nội (Ba Vì).
- Tây Ninh (Long An cũ) và các vùng đất thấp phía Nam.
Yêu cầu nguyên liệu:
- Lá và cành non, tươi, không lẫn cành già, cỏ, đất.
- Cắt ngày khô ráo, giao về lò trong 1–2 ngày; không ủ đống lâu.
- Ưu tiên vườn trồng từ dòng vô tính chọn lọc, biết rõ nguồn giống.
- Chỉ mua lá cắt tỉa từ vườn trồng; không mua nguyên liệu chặt phá rừng tràm tự nhiên.
Theo khảo nghiệm của Lê Đình Khả và cộng sự, lá các dòng chọn lọc cho 1,53–2,61% tinh dầu. Hộ hoặc HTX nên gửi mẫu lá trước để công ty cất thử, phân tích cineole và thống nhất lịch cắt. Xem thêm tại trang Thu mua nguyên liệu.
Quy trình chiết xuất
- Cắt lá và cành non, loại cành già; chuyển về lò trong 1–2 ngày.
- Chưng cất hơi nước, tách lớp dầu.
- Lắng, lọc, loại nước.
- Phân tích 1,8-cineole và sắc ký đồ, lưu COA theo mã lô.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu tràm 5 gân có phải dầu tràm không?
Có thể coi là một loại dầu tràm, nhưng cất từ loài Melaleuca quinquenervia nhập nội thay vì tràm gió bản địa.
Tràm 5 gân và tràm trà khác gì?
Tràm 5 gân giàu 1,8-cineole, hợp để xông, xoa; tràm trà giàu terpinen-4-ol, hợp cho sản phẩm chăm sóc da.
Có dùng tràm 5 gân cho trẻ sơ sinh không?
Không. Dầu giàu cineole không dùng cho trẻ dưới 6 tuổi, nhất là gần mặt và mũi.
Tràm 5 gân trồng ở đâu tại Việt Nam?
Đã có khảo nghiệm và mô hình ở Ba Vì (Hà Nội), Phú Lộc (TP Huế), Thạnh Hóa (Tây Ninh), Ninh Bình, Đà Nẵng và Quảng Trị.
Tôi có vườn tràm 5 gân, bán lá thế nào?
Gửi mẫu lá hoặc nhắn Zalo, báo diện tích, tuổi cây và nguồn giống để công ty cất thử.
Có thể trồng tràm 5 gân trên đất cát, đất xấu không?
Theo báo Nông nghiệp và Môi trường, các giống tràm mới có biên độ sinh thái khá rộng, sinh trưởng tốt cả trên đất cát khô ở Quế Sơn (TP Đà Nẵng). Vẫn nên trồng thử một diện tích nhỏ trước.
Đọc thêm: Tinh dầu tràm trà Tinh dầu long não Tinh dầu bạc hà á Tinh dầu thảo mộc Việt Nam
Bài hướng dẫn: Dùng dầu tràm cho trẻ nhỏ: những điều cha mẹ cần biết Cách xông tinh dầu tràm khi cảm lạnh, nghẹt mũi Trồng tràm 5 gân lấy lá cất tinh dầu
Mua lẻ: Tinh dầu tràm 5 gân chai thủy tinh 10 ml — xem trang sản phẩm.
Bạn có nguyên liệu tràm 5 gân hoặc muốn liên kết trồng?
Thảo Dược Xanh thu mua nguyên liệu và hỗ trợ kỹ thuật cho nông hộ, HTX.
Tài liệu tham khảo: Dòng vô tính tràm năm gân có triển vọng (Tạp chí KH&CN Việt Nam, 2017) · 2 giống tràm mới cho chất lượng tinh dầu cao (Nông nghiệp và Môi trường) · Cây tràm và tinh dầu tràm – Đỗ Tất Lợi